An Tac A’ Ghealbhain

an gealbhan

Chaidh Alasdair Paul à Eilean Arainn gu oidhche An Gealbhan an Glaschu airson hò-rò gheallaidh, agus tha e coltach gur e sin a fhuair e!

‘S e beatha caran aonranach a th’ann a bhith nad fhileantach no neach-ionnsachaidh na Gàidhlig, gu sònraichte nuair a bhios tu a’ fuireach ann an àite a tha air a dhol Gallta mar a thachair don sgìre agam fhèin. Tha na cothroman còmhraidh gann. Sàsaichidh BBC Alba agus Rèidio Nan Gàidheal miann na Gàidhlig gu ìre ach chan eil e san aon rud idir ri bhith a’ bruidhinn aghaidh ri aghaidh.

Dè am fuasgladh? ‘S e a nì mise; sùil gheur a chumail gleusta ’son tachairtean no cothroman, ge bith dè a th’annta, gus mo chuid Gàidhlig a sparradh air Gàidheil no duine eile aig a bheil facal no dhà dhith. Chan iongnadh e mar sin gun rachadh m’aire a tharraing leis an t-sanas Ghàidhlig taobh a-muigh taigh-òsta an Glaschu, is mi a’ toirt sgrìob sìos Sràid Sauchiehall. Air an t-sanas bha na faclan a leanas air an sgrìobhadh ‘An Gealbhan, Cuirm Nan Gàidheal, Gaelic Social‘. Ged nach robh am facal ‘gealbhan’ agam an uair sin fhuair mi a-mach beagan na b’fhadalaiche, le cuideachadh an fhaclair, gur e facal Earra-Ghàidhealach a th’ann airson cagailt no teine.  Abair cuireadh taitneach do mo leithidsa a bhith am measg cuideachd nan Gàidheal an tac an teine a’ seanchas is a’ toirt seachad naidheachd!

Leis gum bi mi ann an Glaschu bho àm gu àm chuir mi romham a dhol ann an ath-thuras a bhithinn ann am baile mòr na smùide. Is gann gun  robh cola-deug air a dhol seachad gus an robh mi a teàrnadh na staidhre a dh’ionnsaigh taigh seinnse an taigh òsta a tha ri lorg anns an ìoslach, gun dad a dh’fhios agam dè bha a’ feitheamh orm. Ma bha beachd agam idir, b’ e sin gun robh seòrsa de chomann Gàidhealach gu bhith fa-near dhomh; tachartas foirmeil le fear an taighe air èideadh na fhèileadh, pìobaire a chuireadh an gnothach air bhog agus seinneadair no dhà a thogadh fonn ann an nòs a’ Mhòid.

B’ e an caochladh a fhuair mi. Tachartas cho neo-fhoirmeil ’s a ghabhas le buidhnean beaga air an sgapadh mu thimcheall bùird is iad a’ dèanamh còmhraidh am measg a chèile gu h-aighearach; còmhradh a bha làn lachanaich is fealla-dhà. Chaidh m’fhàilteachadh a-steach le fear an taighe, Àdhamh Ò’ Broin, is e air èideadh na jeans an àite fèileadh is lèine-T air agus fhuair mi suidhe aig a’ bhòrd am measg nan ‘Gàidheal’. Ach cha b’ iad na Gàidheil àbhaisteach, ach measgachadh iongantach de dhiofar dhaoine a fhuair mi mu mo thimcheall. Rè na h-oidhche chuir mi eòlas, am measg eile, air Frangach a thàinig a dh’Alba gus pìobaireachd agus Gàidhlig ionnsachadh, grunn phàrantan aig a bheil clann ann an Sgoil Ghàidhlig Ghlaschu, cuid de bhuill an Roinn Cheiltis aig Olthigh Glaschu, Èireannach a tha an sàs ann am pròiseact a tha ag amas air ceanglaichean eadar Gàidhlig na h-Alba agus Gaeilge Na h- Èireann a bhrosnachadh, tè a tha a’ teagasg sgilean siorcas tro mheadhan na Gàidhlig, Gearmailteach no dhà, (mar a bhiodh dùil agad) agus caochladh eile aig an robh ùidh anns a’ chànan. B’ e an aon fhior Ghàidheal tùsanach a bh’ann; fear òg Leòdhasach air an robh coltas caran do-chreidsinneach.

Bho àm gu àm dh’èireadh fear an taighe na sheasamh agus ghabhadh e òran aig àrd a chlaiginn (dh’fheumadh e gus an cluinnte an t-òran os-cionn na h-othail). Ro dheireadh a’ chiad rainn bhiodh sinn uile nar tost; deiseil gus an t-sèist a thogail còmhla. Mu aon uair deug thuit sinn am broinn a chèile le pàrtaidh-circe à Èirinn a bha a’ fuireach aig an taigh-òsta agus thàinig an oidhche gu crìch leis a h-uile duine a bha an làthair a’ dannsadh còmhla mar amadain is òinsichean.

Bhon uair sin tha mi air a bhith ann grunn thursan, agus a h-uile turas tha cùisean air a bhith a cheart cho aighearach le buidhnean diofraichte de Ghàidheil ùra an làthair. Bha mi fortanach a bhith ann air thuiteamas air na h-oidhcheannan a bha na seinneadairean Tara NicFhraing às Canada agus Gillebrìde MacIlleMhaoil às Uibhist a-staigh air aoigheachd. Bha e sònraichte math a bhith a’ cluinntinn an cuid òrain air an seinn anns an àrainn nàdarrach; sin ann an suidheachadh neo-fhoirmeil am measg caraidean, agus chan ann air àrd-ùrlar mar as motha a chluinnear iad san latha an-diugh, agus a h-uile duine a’ togail nan sèist còmhla.

‘S iomadh fear is tè inntinneach eile air an do chuir mi eòlas air na h-oidhcheannan ud. An turas mu dheireadh a bha mi ann thachair mi ri tè à Costa Rica a ghabh ùidh ann an Alba agus anns a’ Ghàidhlig ri linn an t-sreatha telebhisein ‘Outlander’, teaghlach Aimeireaganach a thàinig a dh’Alba an tòir air an sinnsearachd Albannach – agus mar sin air adhart. Mar as fhaisge a theannas an uair ri àm tilgeil a-mach ’s ann as beòthaile a dh’fhàsas cùisean an tac a’ Ghealbhain. Thog cuid-eigin giòtar agus thòisich e air beagan blues. Aig oisinn mo shùla mhothaich mi do dh’ Aimeireaganach a bha a’ fuireach anns an taigh-òsta, is e a’ putadh tron chuideachd, a’ toirt harmonica bho a phòcaid a chuir taic ri fear a’ ghiotàir. Beagan mhionaidean as a dhèidh nochd fear a’ bhàir bho chùl a’ chunntair, giotàr na uchd is e a’ gabhail òrain Blues. ‘S e an seòrsa rud nach tachair ach ann an bhideo ciùil a-mhàin san àbhaist. Ach aig a’ Ghealbhan b’ e seo crìoch àbhaisteach do dh’oidhche àbhaisteach!

Dhomhsa, ’s e a tha anns a’ Ghealbhan, samhla air saoghal ùr na Gàidhlig; saoghal a tha air a dheànamh an àird le luchd ùr na Gàidhlig cho mòr ri na Gàidheil iad fhèin. ‘S e deagh-mheasgachadh de dhuine a th’annta a tha air an tarraing don chànan tron ùidh aca ann an dualchas, eachdraidh no ceòl mar a bha mi fhèin. Ged is aithne dhomh nach d’fhuair sinn an t-ionnsachadh bòidheach aig aois òg no àrach an fhior-Ghàidheil; nam bheachd, tha sinn nar pàirt de Ghàidhlig an ama ri teachd. Le coimhearsnachdan traidiseanta na Gàidhlig a’ sìor chrìonadh feumaidh coimhearsnachdan ùra èirigh nan àite.  An e plana Gàidhlig, no siostam ùr teagaisg no sgrùdadh iomchaidheachd eile a bhrosnaicheas sinn? ‘S dòcha. Ach tha aon rud cinnteach agus ’s e sin gu bheil oidhche spòrsail ann an taigh-seinnse le deagh chuideachd na bhrosnachadh mòr!

Share

Farpais Treabhaidh Sholais

Tractaran ullamh gu treabhadh
Tractaran ullamh gu treabhadh

Air an 9mh latha den Chèitean, chumadh farpais treabhaidh ann an Solas, Uibhist a Tuath. Chan iarradh tu latha na bu chàileire agus a’ ghrian os àrd a’ sìor-dheàrrsadh thar na machaire. Agus ’s ann aig ciaradh an latha a bha pàirc eile air a deagh threabhadh an Uibhist nan àrd bheanntan corrach, ’s na machraichean ruith chun an Iar.

Dh’èirich smuain airson an fharpais treabhaidh a chur air dòigh leis nach eil farpais cheart air a bhith ann fad 75 bliadhna – tuilleadh ’s fada a-rèir coltais. Bha ceathrar de na gaisgich ionadail an làthair ann an 2015 a bha cuideachd an làthair aig an fharpais mu dheireadh ann an 1939 (neo mun cuairt air sin). ’S bha e coltach gun robh iad riaraichte mar an ceudna leis mar a bha a’ phàirc air a deagh threabhadh.

Bha ochdnar treabhaichean ann, sean is òg, agus a’ tighinn à àiteachan cho fad às ri Sgarasta na Hearadh. (B’ esan a fhuair an duais airson an treabhaiche a thriall an t-astar a b’ fhaide.) Ach thàinig am britheamh fhèin astar na b’ fhaide buileach, agus e a’ buntainn ri Ceann Loch Chille Chiarain an Earra-Ghàidheal. Dh’inns Iain Stephen còir dhomh mar a tha an seòrsa ùire a th’ aca sa Ghàidhealtachd eadar-dhealaichte ri ùir Uibhist. Dh’fhaoidte, an uair sin, gun do dh’adhbhraich sin beagan trioblaid dhan bhritheamh agus e ris a’ bhreitheamhachd. (Ach chan eil sgot a’ choin ma dh’adhbhraich.)

DSC_0062
Tractaran a’ treabhadh

Tha sinn uile air na diagrams ud de stuth croitearachd fhaicinn, am briathrachas a chuireas an neach-ionnsachaidh ri cuimhne ach chan ann gu bràth ri cleachdadh? Uil, a dhaoin’ is mhnathan-uaisle, chleachd mise iad, air neo, facal neo dhà air a bheil cuimhne agam fhathast… a’ feuchainn ri bhith a’ leigeil orm gun robh eòlas na b’ fhèarr agam air croitearachd na th’ agam. ’S e na th’ agam? Am freumh ceàrnagach de fuckall.

Thug mi sùil air na sgrìoban agus dhomh-sa dheth, cha robh ach a dhà a’ seasamh a-mach mar shàr-treabhadh aig àrd ìre. Pàtrain snoga am follais na grèine. Ach dha Iain Stephen, bha aon dhiubh os cionn càich. Agus mar a dh’inns Iain Stephen, ’s ann mar a chaidh. (Bidh Iain Stephen a’ treabhadh. Cha bhi mis’.)

Sgrìob dhìreach!
Sgrìob dhìreach!

Às dèidh na farpaise fhèin, bha taisbeanaidhean agus dà thractar eile a’ dèanamh rudan eile. Saoilidh mi gun robh aon dhiubh a’ sgròbadh an fheòir, ged nach eil fhios a’m carson. Agus bha am fear a’ treabhadh (a-rithist) agus bha na sgrìoban gu math coltach ris an fheadhainn a chaidh a sgrìobadh roimhe. B’ fheudar dhomh faighneachd (thar mo chomais, tuigidh tu). Crann a thionndaidheadh bun os cionn a-rèir coltais. Ah, sgrìoban a bha ceart cho sgrìobmhor leis na sgrìoban eile. Bha mi ag ionnsachadh.

Agus, nach robh am fortan nam fhàbhar, oir às dèidh gleidheadh nan duaisean agus aig gairm a’ raffle, ’s ann a fhuair mi baga breac purpaidh ùr airson na tunnaichean de mhaise-ghnùise agam. Tha e mar-thà air a chur gu feum.

Liam Alastair Crouse

(‘S ann le ùghdar an artaigil a tha na dealbhan.)

Share

Cor na Gàidhlig an Eaglais na h-Alba

Fhuair mi cothrom ‘Na Duilleagan Gàidhlig’ airson na mìos seo a leughadh san eaglais DiDòmhnaich nuair a shìn Gàidheal thugam i. Bha mi air mo dhòigh glan, oir chan fhaca mi i o chionn àm an fhoghair dar a bha mi a’ frithealadh Eaglais nam Manach Liath, far am bi i ann gach Dòmhnach dhan choitheanal Ghàidhlig.

Co-dhiù, bha deasaichear nan ‘Duilleagan’, an t-Oll. Ruairidh MacLeòid, a-mach air àite na Gàidhlig an Eaglais na h-Alba, a’ leantail air co-labhairt a thachair sa Mhàrt an Glaschu. Tha Modaratair ùr na h-Eaglaise, an t-Oll. Aonghas Moireasdan, a’ cur roimhe Gàidhlig a neartachadh san Eaglais, agus tha thìde aig a leithid.

Tha trioblaidean air a bhith ag èirigh thar na dùthcha dha coitheanalan Gàidhlig agus dìth mhinistearan aig a bheil a’ Ghàidhlig ag adhbharachadh gur ann ainneamh a gheibhear seirbheis Ghàidhlig fiù ’s anns na h-Eileanan Siar. ’S ann mar sin a bha e dhuinn an Dùn Èideann dar a chuir sinn romhainn uallach nan seirbhisean a ghabhail os làimhe sinn fhìn. Agus ’s e an dearbh rud a dh’fhiosraich mi fhìn dar a thàinig mi a dh’Uibhist a Deas a’ mhìos seo chaidh. (Tha fhios a’m gur e àite air leth Caitligeach a th’ ann an Tìr a’ Mhurain, ach tha coitheanal Pròstanach ann fhathast).

Chan eil fiù ’s ministear làn-ùine ann (coltach ri tòrr dhe na h-eileanan an-dràsta), gun luaidh air ministear aig a bheil cànan an t-sluaigh! Chuala mi cuideachd, gum bi cuid dhe na ministearan/sagartan, aig a bheil a’ Ghàidhlig, a’ diùltadh searmonachadh innte sna h-eileanan. Mar sin, ’s e a’ Bheurla a gheibhear air a searmonachadh bhon chrannag, ach a’ Ghàidhlig aig a’ choitheanal às dèidh na seirbhise am measg a chèile. Rud neònach dhomh-sa.

Dè a ghabhas dèanamh? Uil, rinn an t-Oll. MacLeòid iomradh air ministear ùr coitheanal an t-Srath agus Shlèibhte, an t-Urr. Ruairidh MacLeòid (eile), a tha air a chur roimhe a bhith comasach air searmon Gàidhlig a libhreagadh an ceann trì bliadhna. Agus mo bheannachd air.

Ach, ’s e ministear na h-Eaglaise a tha sin, aig a bheil dàimh ris a’ Ghàidhlig, a’ gabhail uallach na Gàidhlig os làimh e fhèin. Cò mheud a leanas eisimpleir Ruairidh?

Nar coitheanal, coitheanal Eaglais na h-Alba an Uibhist a Deas, tha sinn ro bheag airson sgaradh nar dà leth, agus cha dèanadh e cus maith. Ach, far nach eil ach seirbheis Bheurla an-dràsta, gabhaidh àite na Gàidhlig a neartachadh taobh a-staigh nan seirbheisean fhathast, ar leam. Saoilidh mi gur e an dòigh as fhasa Gàidhlig a chur air ais ann tro mheadhan nan salm Gàidhlig. Fiù ’s dhan fheadhainn aig nach eil a’ Ghàidhlig, tha ùidh aca ann a bhith gan cluinntinn; ’s mur eil na faclan aca, dh’fhaoidte gun seinn iad na fuinn aon uair ’s gu bheil iad aca. ’S e dòigh eile, cuideachd, Gàidhlig a nochdadh dhan fheadhainn sa choimhearsnachd a tha ag ionnsachadh na cànain, no a tha taiceil dhith. Ma thig brùthadh bhon Mhodaratair agus brùthadh bho na coimhearsnachdan fhèin, bidh teans nas fhèarr againn.

Mar sin dheth, tha mi air a bhith a’ dol mun cuairt a’ choitheanail ’s a’ faighneachd dhe dhaoine an cuid bheachdan air a’ ghnothach, ’s tha daoine gu math deònach seo fheuchainn. Cò aig a bheil fios, às dèidh leth-chuid dhen t-seinn sa Ghàidhlig, carson nach gabhadh leth-chuid den leughadh a dhèanamh sa Ghàidhlig làitheigin?

‘Tha sibhse mar an ceudna mar chlachan beò air ur togail suas nur taigh spioradail’, (Peadar 1 2:5).

– Liam Alastair Crouse

‘Thar Sàil’ air Mhears’ Nam Bratach’ | Feachd nan Gàidheal an Afghanastan

Nuair a smaoinicheas sinn air saighdearan Gàidhealach a’ cogadh ann an tìrean cèin, bidh ìomhaighean de Bhlàr an Nìl (Bàgh Aboukir), raointean ’s coillteach Chanada, fàsaichean nan Innseachan, agus trainnseachan a’ Chogaidh Mhòir a’ tighinn gu bàrr. Neo, air an latha an-diugh, an Ioràc agus Afghanastan. Ach cia mheud turas a bha feachdan nan Gàidheal thall? San alt seo, bidh Alastair Paul a’ meòrachadh air eachdraidh chogaidhean ann an tìr chèin san robh na Gàidheil a’ sabaid.

Leugh an còrr de “‘Thar Sàil’ air Mhears’ Nam Bratach’ | Feachd nan Gàidheal an Afghanastan”

Share

Barpa Langais a’ tuiteam ’na bhroinn

Chan e ann am Barpa Langais, Uibhist a Tuath, ach an t-aon bharpa seòmarach air fhàgail an Innse Gall sa bheil an trannsa agus an seòmar fhathast slàn. Le sin, ’s e a th’ ann ach am barpa a b’ fheàrr coir a th’ againn, agus pàirt fìor-chudromach de dhualchas nan Eilean. Tha an coltas air gun deach a chleachdadh mar chladh-coimhearsnachd fad mìle bliadhna ri linn an atharrachaidh gu Linn Ùr na Cloiche.

Ach, ma chaidh cuid agaibh a thadhail air a’ bharpa bho chionn ghoirid, chunnacas nach eil gnothaichean mar a bu chòir. Chaidh feansa faoin uèireach a chur mu choinneamh an toll-inntrigidh gus daoine a chumail bho bhith a’ dol am broinn a’ bharpa. Carson?

Chaidh an naidheachd ma sgaoil dòrlach sheachdainnean sa chaidh gu bheil am barpa ann an droch chàradh. Tha bristean air nochdadh sna h-àrd-leacan os cionn an t-seòmair a-staigh agus tha pàirt den trannsa air tuiteam na bhroinn. Tha coltach gur ann an dèidh mhìltean de bhliadhnaichean, tha e mu dheireadh a’ dol às a chèile.

Chan ann air dòigh ‘nàdarra’, mar gum b’ eadh, ach fo bhuaidh mhic an duine fhèin. A-rèir coltais, tha daoine air a bhith a’ dèanamh cron dhan bharpa le bhith a’ coiseachd thairis air, a’ cur tuilleadh ’s a chòir cuideim air na leacan a-staigh. Chuala mi cuideachd gum bi daoine a’ cur chlachan air mullach a’ bharpa, mar gur e seòrsa càrn àbhaisteach a gheibhear aig mullach beinne. Ach tha eadar-dhealachadh mòr eadar càrn agus barpa!

Chan eil fhios a’m fhìn carson a tha daoine a’ dèanamh seo – spòrs ’s dòcha, ach feumaidh gun sguir iad dheth sa bhad. ’S e a tha iad a’ dèanamh ach a’ cur às do dhualchas prìseil nan Eilean Siar (agus na h-Alba san fharsaingeachd).

Dh’fhaoidte gur e mì-thuigse air neo aineolas as t-adhbhar do bheil daoine a’ smaoineachadh gun gabh barpa a dhìreadh gun chron a dhèanamh air a’ chlachaireachd aosmhor. Agus mas e, feumaidh gun tèid soidhnichean neo an leithid a thogail ri taobh a’ bharpa ag innse don phoball an cron a thathas a’ dèanamh le bhith a’ coiseachd thairis air. Agus gun ach feansa uèireach a ghabhas gluasad gu furasta fhèin, às aonais fiosrachaidh neo soidhnichean neo eile a dh’innseas don phoball na tha air tachairt dhan bharpa, tha e coltach gu bheil cunnart a bharrachd ann dhan làrach phrìseil seo.

Tha dùil gun tèid sgrùdadh a dhèanamh air a’ bharpa feuch gu dè a ghabhas dèanamh airson a dhìon dhan ath-ghinealach. Ach ’s an eadar-àm, feumaidh barrachd sanasachd a chur an-àirde mun bharpa gus aire a thogail, gu seachd àraidh mus tig àm na turasachd. Ma thuiteas am barpa seo na bhroinn, bidh e na chall mòr mòr dha arc-eòlas agus dualchas Innse Gall.

– Liam Alastair Crouse

Share

‘La Survivance’ | Sgeul nan Canadach Frangach an Sasainn Nuadh a Deas

‘S e ‘Journée internationale de la Francophonie’, air neo, ‘Latha eadar-nàiseanta na Frangachd’ a th’ ann san 20mh den Mhàrt. Tha Liam a’ toirt sùil air sgeul ‘La Survivance’ – an strì airson mairsinneachd a’ chultair ’s na cànain – ann an Sasainn Nuadh a Deas agus a’ bruidhinn ri fear, Michael MacÀdhaimh, a tha a’ togail bratach na dìleibe.

Leugh an còrr de “‘La Survivance’ | Sgeul nan Canadach Frangach an Sasainn Nuadh a Deas”

Share