Stiùiriche an taigh-tasgaidh nàiseanta, Gordon Rintoul, ri dìmeas air a’ Ghàidhlig

misneachd_2*“Is e seo taisbeanadh a tha a’ ruith air sgrìob anabarrach fada de dh’eachdraidh na h-Eòrpa thairis air 200 bliadhna. Tha sinn ag innse sgeul farsaing mu na h-oidhirpean aig na Seumasaich gus teaghlach nan Stiùbhartach ath-aisig chun a’ rìgh-chathair. Chan e sgeul Albannach, no sgeul cumhang le dàimh Ghàidhealach a tha seo.”

Dr Gordon Rintoul, Stiùiriche Taighean-tasgaidh nàiseanta na h-Alba

*Air eadar-theangachadh bhon Bheurla

Gordon Rintoul còmhla ri Fiona Hyslop aig Taigh-tasgaidh nàiseanta na h-Alba
Thuirt Gordon Rintoul, stiùiriche an taigh-tasgaidh nàiseanta: “Chan e sgeul cumhang le dàimh Albannach no Ghàidhealach a tha seo.”

BEACHD LEIS A’ BHUIDHEANN COITEACHAIDH, MISNEACHD

Anns a’ chiad àite ’s e sgeul Teaghlach Rìoghail nan Stiùbhartach a th’ anns an taisbeanadh seo ―Eòrpach, anns an t-seadh gun robh iad a’ tàmh thall thairis aig an àm. A dh’aindeoin dìmeas a’ Mhgh Rintoul, ´s dòcha gun fhiosta dha, a thug a chreidsinn nach e cànan Eòrpach a th’ ann an Gàidhlig is nach eil i freagarrach gus sgeul eadar-nàiseanta innse, mhothaich sinn do dh’iomadh àite anns an taisbeanadh far am biodh barrachd Gàidhlig na buannachd gus co-theacsa agus ùghdarralas a thoirt don taisbeanadh ioma-nàiseanta agus ioma-chànanach.

’S e an fhìrinn gun deach a’ Ghàidhlig oireachadh.  An corra uair a nochd i b’ann gun mhìneachadh no iomradh. Chaidh na h-às-earrannan agus tiotalan dà-chànanach a nochdas, cho math ris an t-seinn Ghàidhlig, a chleachdadh mar bhlasadan suarach  seach pàirt den sgeulachd. A thaobh an aodaich bhreacanaich a bh’ air a’ Phrionnsa, chaidh innse gun do chosg e aodach Gàidhealach gus faighinn a-staigh air na cinnidhean – cothrom air leth gus cur an cèill gun robh aige ri cànan na Gàidhealtachd ionnsachadh gus conaltradh ri ìochdaran. Gu dearbh, nuair a thadhail sinn, cha robh fios aig an luchd-obrach gun robh comasan Gàidhlig sam bith aig a’ Phrionnsa.

misneachd1

Tha pàirt na Gàidhlig san sgeul Eòrpach seo cho bunaiteach is gum fàgadh an dearmad ceist aig luchd-tadhail, aig nach eil eòlas air a’ chànan no a’ chultar. Carson a ràinig am Prionnsa ann an Èirisgeigh is a ghluais e tron Ghàidhealtachd, agus carson a thill e dha na sgìrean sin bho Derby, agus a-rithist dhan Eilean Sgitheanach agus Uibhist an dèidh call Chùil Lodair? Tha sin cuideachd a’ togail na ceiste carson a chaidh na h-àiteachan cudromach seo fhàgail às an ‘Jacobite Trail’ a tha a’ dol leis an taisbeanadh. Tha luchd-tadhail air am fàgail leis na gnàth-ìomhaighean gu bheil na h-àiteachan sin iomallach, aig oir an t-saoghail, an àite, mar a bha iad fad ceudan de bhliadhnaichean, nan ceangal cudromach eadar Gàidhealtachd na h-Alba, na h-Èireann agus nan àiteachan nas fhaide às.

Bha am video a chluichear aig an earrann mu Bhlàr Chuil Lodair gu sònraichte neo-iomchaidh; cumha bana-Ghàidheal a chaill a cèile sa bhlàr. Bhiodh e inntinneach fhaighinn a-mach cò às a thàinig na faclan? Bhiomaid a’ sùileachadh, le uiread de bhàrdachd is sgeulachdan Gàidhlig a tha a’ buntainn ris a’ bhlàr, gum biodh am pìos seo sa Ghàidhlig. Cothrom math dha-rìribh, le taic fo-thiotalan, an cànan a thoirt a-steach ann an dòigh nàdarra, gun a bhith toirt air falbh bho fhèin-fhiosrachadh luchd-tadhail aig a bheil Beurla a-mhàin, no bhon sgeul fhèin.

San aon dòigh bhiodh e air a bhith gu math feumail nam biodh fo-thiotalan ann airson an òrain Ghàidhlig a leanas na fèin-labhairt gus mìneachadh a thoirt do dhaoine aig nach eil a’ Ghàidhlig. Mar a tha e, chan eil càil ann ach ceòl snog gun fhiù a th’ anns an òran a chluicheas sa chùl fhad ’s a ghluaiseas luchd-tadhail tron taisbeanadh. ’S e òran fìor dhrùidhteach a th’ ann an ‘Mo Rùn Geal Òg’ a chluinneas gu tric chun latha an-diugh, na faclan a’ freagairt ri faireachdainn na fèin-labhairt is bantrach a’ caoidh a cèile a chaillear aig Cùil Lodair.

Dhuinne b’ e seo, gur dòcha, am pìos as cumhachdaiche den taisbeanadh agus e a’ dèanamh iomradh air an fhulangas a lean iomairt a’ Phrionnsa Theàrlaich, brìgh nam facal ga neartachadh le fonn iargalta. Gidheadh, chaill luchd na Beurla am fèin-fhiosrachadh seo gu tur, rud a bha follaiseach bho mar a dh’èirich iad às na suidheachan aca cho luath ’s a thòisich an t-seinn.

misneachd_clann

Mar a tha dualtach tachairt san Roinn-Eòrpa, bhiomaid an dùil gum biodh pìosan sgrìobhaidh dà-chànanach ann an taisbeanaidhean san Taigh-tasgaidh ‘Nàiseanta’ againn. A’ fàgail sin an dàrna taobh, tha NMS fhèin a’ gealltainn ann am Plana Gàidhlig a tha gu sònraichte lag: “We will continue to provide side by side English and Gaelic interpretation based on demand, cost and relevance.”

Mura bheil seo a’ tachairt ’son taisbeanaidhean mòra mu na Ceiltich agus na Seumasaich, a bheil cuspair sam bith ann a fhreagras an sònrachadh seo? Chaidh eadar-theangachadh Gàidhlig a dhèanamh agus tha sin ri fhaighinn air-loidhne. Gidheadh, às aonais dhealbhan neo co-theacsa ’s e glè bheag feum a th’ air. Luchdaich sinn a-nuas e feuch an dèanamaid feum dheth, ach b’ fheudar dhuinn an taisbeanadh a leantainn san òrdugh òrdaichte sa PDF, no a’ dol tro eadar-theanagchaidhean sa PDF gus am pìos sgrìobhaidh ceart a lorg. Tha seo a’ neartachadh na faireachdainn gun dèanar cho beag ’s as urrainnear gus freagairt ri Achd na Gàidhlig.

Bu mhath leinn ìmpidh a chur air Taigh-tasgaidh Nàiseanta na h-Alba Oifigear Leasachaidh na Gàidhlig fhastadh gus dèanamh cinnteach gun tèid aithne fhreagarrach a thoirt don chànan anns an taigh-tasgaidh. Bu mhath leinn NMS agus Bòrd na Gàidhlig a bhrosnachadh gus oidhirp a dhèanamh am ‘Plana Gàidhlig 2017-2022 (dàrna dreach)’ aig NMS a neartachadh agus a ghluasad gu ìre cho-ionnannais far am faicear soidhnichean dà-chànanach air an cleachdadh  tron taigh-tasgaidh air fad.

Mar a shoilleirich sinn air na meadhanan sòisealta o chionn ghoirid, tha sinn ann an suidheachadh far a bheil companaidhean prìobhaideach an leithid Homebase agus sgrìobhadairean is companaidhean telebhisean Ameirigeanach (Outlander m.e.) a’ toirt barrachd spèis dhan a’ Ghàidhlig na tha Taigh-tasgaidh Nàiseanta na h-Alba fo Achd na Gàidhlig. Tha a’ Ghàidhlig gu h-eagallach lag ann an Alba san latha an-diugh, gu ìre mhòr ri linn na thachair aig àm nan Seumasach agus an sgainneart agus na fuadaichean a lean. Chan atharraich seo ma thèid luchd-labhairt òg na Gàidhlig, leithid an fheadhainn a thog fianais còmhla rinn Disathairne 24mh, a thogail ann an Alba far nach toir oifigeachd spèis no faicsinneachd bhunasach dhan chànan.

Share

Ceàrn Beag De Dh’Earra Ghàidheal Far Am Faighear Eachdraidh Nan Gàidheal

caisteal-lachalinn

Anns an artaigil seo agus san fhear a leanas, tha Alistair a’ toirt sùil air làrach a nochdas dhuinn sgeul na Gàidhealtachd.

Pàirt 1: Caisteal Lachlainn

A’ dol an tòir air fìor eachdraidh na Gàidhealtachd; ’s e sin dùbhlan a tha caran coltach ri dol an tòir air a’ Ghreail Naomha. Tha an fhìrinn air a dhol fodha cho domhainn fo chubhraig tartain is faoin-sgeul is gu bheil e cha mhòr do-dhèanta lorg fhaighinn oirre. Ach air corra uair gheibhear plathadh oirre, gu tric far nach biodh dùil rithe. Agus ’s e sin na thachair dhomh o chionn greis, is mi air sgrìob do Chomhghall ann an Earra Ghàidheal.

Fhuair mi i aig ceann rathaid a theàrn tro shrath dùinte gu ruige bruachan Loch Fine. Dh’iomsgair an rathad-sa bhon rathad mhòr gar toirt air falbh bho shaoghal an latha an-diugh air ais an tìm gu linn eile. Seo far an lorgar Caisteal Lachlainn, seann daingneach clann ‘ic Lachlainn is na chois grunn làraichean eachdraidheil a bheir fianais air sgeul nan Lachlannach agus air siostam nan cinnidhean air costa an iar na h-Alba thar nan ceudan de bhliadhnaichean.

Bha mi fhèin is mo chèile air ar n-ainmean a chur a-steach gu cuairt stiùirichte mun àite mar phàirt de dh’Fhèis Chomhghaill. B’ e urras Lachlainn a chuir air dòigh na cuairtean gus an obair càraidh is sgeadachaidh aca air an làrach a shanasachadh. Bha fear an urrais, is e ar neach iùil, a’ feitheamh oirnn, bodach àrd drùidhteach air èideadh na fèileadh is còta-mòr le bonaid air a cheann. Seann saighdear a bh’ ann mar a fhuair sinn a mach na b’ fhaide air adhart. Bha e a’ spaidsireachd air ais is air adhart am measg nan iseanan aige is e a’ toirt sùil air an uaireadair aige. Bha sinn mionaid no dhà air dheireadh; dol a-mach ris nach seasadh seann saighdear. Bha ar bòtannan air ar casan na bu luaithe na bha iad a-riamh roimhe is ghabh sinn ar n-àite dligheach aig deireadh an t-sreatha air a chùl. Ach fhuair sinn buannachd bho a chuid pongaileachd le cuairt a bha cuimseach is fiosrachail.

Threòraich e sinn thar drochaid fiodha aig bonn na h-aibhne gu rubha beag a stob a-mach dhan loch air an do sheas an caisteal mar a bha e air seasadh thar sia ceud bliadhna. Chuir an làrach nam chuimhne caistealan eile, iad nas ainmeile nam fear-sa, a tha cuideachd rin lorg ri taobh uisge leithid Caisteal Eilean Donnain is Caisteal Dhubhairt ann am Muile. Ach bha iad sin air an ath-thogail a’ tarraing air ìomhaigheachd romansach a cheart cho math ri fìrinneachd. Bha am fear seo na fhìor eisimpleir; the real deal.

Nar seasamh fo sgàil bhallachan a’ chaisteil, bha e follaiseach gur e dachaidh a fhreagradh gu h-iomlan air ceann-feadhna a bha airson smachd teann a chumail air an sgìre. Thabhainn an làrach sealladh soilleir dhuinn dhan dà thaobh cha mhòr thairis air an loch air fad. Aig àm nuair nach robh sgeul air rathaidean an latha an-diugh b’ iad bùrn is sàl na dòighean siubhail as goireasaiche. Air loidhne dhìreach bhon chaisteal tro bheul an locha bhiodh Èirinn na laighe fo fhalach ceòtha is smùgraich, bhon tàinig sinnsireachd a’ chinnidh. B’ e prionnsa den t-sloinneadh Ò Nèill a thàinig a dh’Alba san 11mh linn agus a stèidhich an gineal.

Dh’èirich ballachan a’ chaisteil gu h-àrd os ar cionn gu h-iargalta, gun uinneag a bhriseadh aghaidh cheannara. Balla chùirteir, ’s e seo a chanar ris, chaidh innse dhuinn. Gun ach toll beag gu h-àrd le spùtan às. An ‘tuiteam fada’ a b’ ainm don ghoireas seo; siostam plumaireachd bunaiteach. Abair smuain; gaoth an iar a’ bìdeadh do thòin gun luaidh air na dh’èireadh do thoradh do shaothair fodhad air a shlighe sìos! Thoiribh an aire, a chaoraich!

Tha aon taobh den chaisteil air iadhadh le eidheann ana-mhòr a tha a’ toirt dreach romansach dhan làrach is a tha a’ maothachadh a bhrùidealachd gu ìre. Chuir na stuic aige, a tha cho tiugh le sròn ailbhein, mun aire dhuinn cho fad ’s a sheas e an seo a’ fàs gu bhith mar phàirt dhen structar. Ach a rèir ar stiùiriche b’ esan fìor nàmhaid a’ chaisteil. B’ e a bha a’ coileanadh an obair-mhillidh nach do choilean armachd no ionnsaigh bho chinneadh eile. Aig an dearbh mhionaid a bha sinn a’ bruidhinn, bhiodh a chuid ghasan is gheugan trang a’ dinneadh tro bheàrnan is tuill san clachaireachd a’ cur a’ bhalla air fad às a chèile. A dh’aindeoin gearanan nan romansaichean, b’ e binn-bhàis a bha an dàn dha mar phàirt dhen obair-leasachaidh aca thuirt e; le fìorachas neo-thruacanta an t-saighdeir.

Tro dhuilleach na eidhne thug doras beag spìocach inntrigeadh gu cùirt chumhang aig meadhan an togalaich. B’ e seo cridhe a’ chaisteil far an saothraicheadh na searbhantan a dh’fhuirich sna seòmraichean beaga air aon taobh dhen chùirt a’ frithealadh fheumalachdan nan uaislean a ghabhadh còmhnaidh sna seòmraichean leòmach air an taobh eile. Chaidh bacadh a chur oirnn bho dhol a-steach innte le feansa ri linn staid chugallach na clachaireachd. Ach tro bheàrnan san fheansa chitheamaid na coirbealan os ar cionn a ghiùlaineadh, aig aon àm, na gailearaidhean fiodha a cheangail na seòmraichean ri chèile. Air an taobh thall bhuainn bu lèir dhuinn air èiginn tron doilleireachd toll na tobrach, an rud as deatamaiche thar a h-uile goireas eile do dhaingeann a sheasadh aig sèist.

Bha an caisteal air a chuairteachadh le tolmain feurach far an lorgte uair-eigin taighean na tuatha. Eu-coltach ris na linntean nas dlùithe rinn bha an triath airson ’s gum biodh na daoine maille ris. B’ iadsan a shaoibhreas is a chumhachd.

Thug an caisteal fasgadh is dìon do chinn-fheadhna ‘ic Lachlainn thar trì ceud bliadhna ach chuireadh car tuathal san fhortan aca gu h-ealamh ann an 1745. Seo a’ bhliadhna a sheasas gu làidir an inntinn nan Gàidheal; Bliadhna a’ Phrionnsa is ar-a-mach nan Seumasach mar is fhiosraich don a h-uile clann-sgoile ann an Alba. Chunnaic dùthaich ‘ic Lachlainn cruth-atharrachadh mar a chunnacas air feadh na Gàidhealtachd. B’ ann air latha mì-shealbhach sa bhliadhna ud a thog 17mh ceann-feadhna a’ chinnidh air a chur taic ris a’ phrionnsa le feachd beag de luchd-leantainn. Cha do thill e. Bha e air an fheadhainn a fhuair bàs aig Cùil Lodair. Cha mhòr nach robh e a-mach air an doras na ghabh na Caimbeulaich thairis air an àite.

398px-culloden_grave_macgillivray_maclean_maclachlan_athol_highlanders

Clach a’ comharrachadh far an do thuit clann ‘ic Lachlainn aig Blàr Chùil Lodair.

Ach cha b’e sin deireadh na Sgeòil do chinn-feadhna clann ‘ic Lachlainn is mar a chi sinn anns an ath artaigil bha linn ùr gu bhith air thoiseach orra. Ach de mu dheidhinn nan daoine?

 

Share