Càit am faigh a’ Ghàidhlig forcadh nan cas?

Tha an Scotsman às aonais duilleig Ghàidhlig Disathairne an-dràsta bho thàinig orra crìoch a chur air cùmhnant an deasaiche ionmholta, Raghnall MacilleDhuibh. Chan eil a’ choire ri cur orra, oir tha iad ann an staing ionmhasail, ach càit am faigh a’ Ghàidhlig forcadh nan cas agus na Gàidheil an àite dligheach ann an saoghal meadhanan na h-Alba, le duais a tha iad airidh oirre? collage

Le Steaphan MacRisnidh

Disathairne seo chaidh, chuireadh crìoch air cùmhnant an deasaiche Ghàidhlig le pàipear an Albannaich. Cha bhi duilleag Ghàidhlig aig a’ phàipear-naidheachd tuilleadh mura bi an luchd-sgrìobhaidh àbhaisteach, no sgrìobhadairean eile, deònach artaigilean a thoirt dha an-asgaidh; air neo, mur faigh iad taic bho bhuidheann no companaidh le sponsaireachd. Is e sin an suidheachadh anns a bheil am pàipear-naidheachd aosta seo aig an robh deagh ghean don Ghàidhlig, mar a nochd e bho 1926 a-mach.

Leis na figearan gam foillseachadh gach bliadhna, tha fhios gu bheil luchd-ceannaich a’ phàipeir a’ sìor dhol an lughad. Agus, is e an fhìrinn e gur e an duilleag Ghàidhlig an tè as cosgaile ri cur ri chèile an coimeas ris na duilleagan eile. Tha e air a bhith mar sin bho chionn 10 bliadhna co-dhiù, a chionn ’s gu bheil a’ mhòr-chuid de na duilleagan eile air an sgrìobhadh le stafairean a bhios a’ sgrìobhadh ’s a’ deasachadh mu shia duilleagan a h-uile seachdain.

Nuair a thòisich mi air pìosan a sgrìobhadh don deasaiche Ghàidhlig, Raghnall MacilleDhuibh aig deireadh na bliadhna 2010, bha na prìomh dheasaichean air leth-chuid den duilleag a thoirt air falbh bhuaithe airson airgead a chaomhnadh. Greis an dèidh sin ge-tà, agus ged a bha am pàipear a’ call airgid fhathast, thugadh an duilleag gu lèir air ais dha agus chaidh dealbhan-èibhinn a chur mu choinneamh an luchd-leughaidh Gàidhlig aig bonn na duilleige, a bharrachd air dà artaigil, agus taghadh de chriomagan naidheachd na seachdaine roimhe, ris an cante “Boinne ann am beul na gaoithe”.

Mar sin, chan ann le deòin prìomh luchd-deasachaidh a tha an duilleag Ghàidhlig an cunnart dol à bith — tha a’ chlann aig fear dhiubh gan oideachadh anns a’ Ghàidhlig —ach thàinig òrdan os an cionn gus tuilleadh gearradh chosgaisean a ghabhail os làimh. Is e fear, Ashley Highfield, a tha os cionn Johnston Press bho 2011. ’Na chiad bhliadhna mar cheannard, lùghdaich e an luchd-obrach mu cheathramh de na bha iad, ’s e air thuarastal £400,000, le £301,000 de bhònasan agus tabhartasan peinnsein eile.[1] Tha am pàipear a’ call airgid fhathast, ach abair cùis nàire mur toireadh iad sgillinn ruadh do sgrìobhadairean Gàidhlig a bhiodh cho dùrachdach ’s gun gabhadh iad saothair ri artaigilean a chur thuca.

Tha na prìomh dheasaichean airson an duilleag a chumail a’ dol às aonais Raghnaill, ach cha tèid aca air pàigheadh a thoirt do sgrìobhadair Gàidhlig sam bith — gus am faigh iad sponsaireachd air choireigin co-dhiù, ma gheibh iad idir i. Agus dh’èireadh iomadh ceist eile. Cha bhiodh duine a’ cumail sùil air na rachadh a sgrìobhadh — air litreachadh, gràmar, ciall, drabastachd, laghaileachd — rudan a thog ceann bho àm gu àm ann an eachdraidh na duilleig Ghàidhlig.

Nam faigheadh iad sponsaireachd o bhuidhnean Gàidhlig, leithid BnaG no buidheann Gàidhlig eile, dh’fhaodadh BnaG gu h-àraidh a bhith ag iarraidh sùil a chumail air na rachadh a sgrìobhadh.  Am biodh e dha-rìribh fallain nam biodh raon eile de na meadhanan Gàidhlig an eisimeil maoin a’ tighinn gu dìreach thuca bhon stàit? Tha am BBC ann; tha brathan-naidheachd oifigeil ann. Tha barrachd feum air Gàidheil a bhios a’ sgrìobhadh bheachdan pongail sa Ghàidhlig mu dheidhinn ghnothaichean mar a tha iad ann an da-rìribh, gun aon chuing ach crìoch an aithne fhèin.

Tha an ràdh eadar-nàiseanta “Is ionann ùine is airgead” aithnichte aig a’ mhòr-chuid de dhaoine, ach ann an latha na coise briste mar a tha an-dràsta do na h-uibhir ann an Alba an-diugh,  tha e coltach nach ionann ùine nan Gall is ùine nan Gàidheal idir. Mur fhiach ùine nan Gàidheal a cheart uiread as fhiach ùine nan Gall, tha e a cheart cho math bhith ag ràdh nach eil àite nan Gàidheal ann an Alba idir cho seasmhach ’s a tha àite nan Gall a dh’aindeoin ’s na their an riaghaltas mu “àite seasmhach” na Gàidhlig.

Rinn deasaichean pàipear Disathairne an dìcheall a’ dol an aghaidh an t-sruth mhaoineachail gus duilleag Ghàidhlig a bhith aca. Ged a bhiodh aithrisean bho chuid de na sgrìobhadairean Beurla a’ nochdadh claon-bhàigh no leathachas an aghaidh na Gàidhlig air uairean, sheall an t-Albannach le a ghnìomh, gun robh deagh rùn aige don chànan. An t-aona phàipear-naidheachd a sheall sin gus an do thòisich an Daily Record air brathan-naidheachd BnaG a sgaoileadh.

’S fhiach cuimhneachadh cuideachd nach e seo a’ chiad turas ann an eachdraidh duilleag Ghàidhlig an Albannaich bho 1926 gu bheil beàrn anns an t-seirbheise a tha iad a’ toirt do luchd-leughaidh Gàidhlig. Ged a chithear briathran bòidheach Beurla mun Ghàidhlig, agus artaigil no dhà fìor chorra uair aig cuid de na h-irisean is blogaichean Albannach a thog ceann no a dh’fhàs na b’ ainmeile an lorg an reifreinn air neo-eisimeileachd, càit a bheil na ‘duilleagan’ Gàidhlig acasan?  ’S iongantach mur bheil e an comas don Ghàidhlig forcadh nan cas fhaighinn àiteigin san t-saoghal dhidseatach seo?

 

 

[1] Bho Wikipedia.

Share

Lèirmheas leabhrain | Lasair Litreachais

Chaidh an leabhran seo, Lasair Litreachais, a tha a’ taisbeanadh sgrìobhaidhean-glèidhidh a’ Mhòid 2014, a thoirt còmhla le Comhairle nan Leabhraichean ann an co-bhann ris A’ Chomunn Ghàidhealach. ’S e a th’ ann ach trusadh sgeulachdan, naidheachdan is bàrdachd le clann is inbhich aig caochladh ìrean de dh’fhileantas sa Ghàidhlig, a-rèir nam farpaisean a ghlèidh iad.

Leugh an còrr de “Lèirmheas leabhrain | Lasair Litreachais”

Share

Lèirmheas leabhair | Feur Buidhe an t-Samhraidh

Tha an ‘dìos-o’ air ais turas eile le leabhar leis an sgrìobhadair chomasach Tim Armstrong a chaidh fhoillseachadh an-uiridh. ’S ann gun do choisinn Tim a chliù dar a bhuannaich e Duais Ciad Leabhair bho Chomann Chrann na h-Alba ann an 2014 leis an leabhar ficsein-saidheans Air Cuan Dubh Drilseach. Agus ged nach eil Feur Buidhe sn t-Samhraidh a’ leantail air a chiad leabhar (ach tha sinn an dòchas gum bi uaireigin!), tha Tim a’ tarraing às an aon tobar aige agus ceòl aig cridhe na sgeulachd.

Leugh an còrr de “Lèirmheas leabhair | Feur Buidhe an t-Samhraidh”

Share

Lèirmheas leabhair | Seanchaidh na Coille

“’Se an cruinneachadh saoibhir seo de bhàrdachd agus rosg Gàidhlig à Canada na chruinneachadh as iomlaine dhen litreachas sin a bha againn a-riamh, agus bidh e na ghoireas sònraichte, gun choimeas fad bhliadhnaichean mòra san àm ri teachd. Tha an t-Oll. Newton air obair shuaicheanta a dhèanamh ann a bhith a’ lorg agus a’ mìneachadh gu gleusta an uiread de stuth taitneach, agus anns an dòigh sin a’ sealltainn dhuinn cho iomadh-fhillte is a bha agus a tha beatha nan Gàidheal anns gach àite air feadh Chanada anns am faighear iad…” – An t-Àrd Ollamh Rob Dunbar, Oilthigh Dhùn Èideann.

Leugh an còrr de “Lèirmheas leabhair | Seanchaidh na Coille”

Share

Lèirmheas leabhair | An Creanaiche

Tha An Creanaiche dàna. Air Geàrr-liosta Duaisean Dhòmhnaill Meek am-bliadhna, ged a tha an cumadh beag, gur mòr as t-fhiach e. Tha Liam a’ toirt sùil air an leabhar ùr san t-sreath ‘Lasag’ aig Sandstone Press, le Ruairidh MacIlleathain agus Màiri NicEachairne (mas fhìor), a-mach air co-fheall murt a’ Cheanadaich. A bheil cuimhne agad càit an robh thu fhèin?
Leugh an còrr de “Lèirmheas leabhair | An Creanaiche”

Share

Hiroshima na feirge, Nagasaki na h-ùrnaighe

Le Steaphan MacRisnidh

Ged a tha an ràdh “Hiroshima na feirge, Nagasaki na h-ùrnaighe” (怒りの広島、祈りの長崎) a’ cur an cèill faireachdainn choitcheann Hiroshima a thaobh leagail boma niùclasaich orra an coimeas ri faireachdainn choitcheann Nagasaki, neo-ar-thaing nach eil daoine ann an Hiroshima a bhios ag ùrnaigh, agus daoine an Nagasaki air a bheil fearg. (Tetsuya, 2013)

A rèir Yuki Miyamoto ’na leabhar Beyond the Mushrom Cloud: Commemoration, Religion, and Responsibility after Hiroshima, tha gnàth-ìomhaigh ann de shìobhaltaich Hiroshima gu bheil iad nas buailtiche a bhith ri iomairtean poilitigeach an taca ri Nagasaki, a tha ’na àite “cràbhach”, sìtheil. Ged a tha an dà mhòr-bhaile meadhanach faisg air a chèile, ann am breithneachadh an t-sluaigh is e àitean tur-dhealaichte a th’ annta leis cho làidir ’s a bha an creideamh Crìostaidh ann an Nagasaki.

Is ann an Nagasaki a bha a’ mhòr-chuid de Chaitligich na h-Iapain a’ fuireach aig àm an Dàrna Cogaidh, agus chaidh stìoball cathair-eaglais Urakami a chleachdadh leis an sgioba Ameireaganach mar an targaid airson leagail a’ bhoma, oir chan aithnicheadh iad ach sin agus aon togalach eile bho 31,000 troigh san adhar. Tro bheàrn sna sgòthan, chomharraich am fear-bomaidh a-mach i agus le sin, thàinig an ceann-crìoch.

Cathair-eaglais Urakami an-diugh

B’e seo àrd-eaglais air a togail gun taic on riaghaltas tràth san 20mh linn aig an robh 12,000 ball air am baisteadh aice. Bha aifreann na maidne ga chumail nuair a leagadh am boma air Diardaoin 9mh dhen Lùnastal, 1945, agus bhàsaich 8,500 de bhuill na h-eaglaise air a’ cheann thall, mu 6,000 dhiubh anns a’ bhad. Ged a thàinig Crìostaidhean na h-Iapain beò tro 250 bliadhna de gheur-leanmhainn leis an riaghaltas impireil, an dèidh sin agus ’na dhèidh, agus am measg nan 74,000 de mhuinntir eile, dhubhadh às an ceann 9 diogan an uaireadair coimhearsnachd sgairteil Crìostaidh an ìre mhath gu h-iomlan  (Kohls, 2014).

Ann am breithneachadh nan Iapanach an latha an-diugh a-rèiste, ’s e Hiroshima as motha a th’ air a cho-cheangal ri coiteachadh is iomairt phoilitigeach an aghaidh armachdan niùclasach, seach Nagasaki. Tha an abairt gu h-àrd ’na samhla de dh’fhreagairtean an dà mhòr-bhaile ris an sgrios a dh’fhuiling iad — ’s e sin gu bheil Nagasaki beag-ràiteach mu dheidhinn air sgàth eachdraidh mhairtireachd, ach gum faod Hiroshima an caothach a ghabhail bho nach eil an eachdraidh sin aige.

hiroshimadome
“Dòm a’ bhoma” (原爆ドーム)Hiroshima an-diugh

Cha do thòisich iomairtean an aghaidh armachdan niùclasach gus an dèidh 1952. Ann an 1954, thachair gun do thuit sileadh rèididheachd air iasgairean tùna Iapanach bho dheuchainnean de bhomaichean haidhdreidein leis na Stàitean Aonaichte sa Chuan Sèimh. B’ e sin a chuir iomairtean gu dol an dà-rìribh, ach eadar 1945 agus 1952, bha sgaoileadh fiosrachaidh fo cheannsal nan Ameireaganach agus bha foillseachadh naidheachdan mun chron a dhèanadh rèididheachd air com is colann mhic an duine air a chasg. Cha bhiodh fios no fàth aig an Iapanach chumanta ann an ceàrnan eile na b’ fhaide às air dè dìreach a bh’ ann am boma atamach agus dè dìreach an sgrìos a thugadh air an dà bhaile. B’ e an t-aon iomradh aig pàipearan an ama sin oirre, gum b’ e “seòrsa de dh’armachd ùr” a bh’ innte, gun fhacal air ciamar a bha i atharraichte bho armachdan aithnichte. Bha mu 66 mòr-bhailtean eile air an lèir-sgrios le bomadh àbhaisteach, agus cha b’ ann eu-coltach ri Hiroshima is Nagasaki a bha an dìobhail sin — air a’ chiad shealladh co-dhiù. (Loh, gun cheann-latha)

An dèidh 1952 ge-tà, agus bho dh’fhuasglaicheadh na cuingean air foillseachadh agus sgaoileadh naidheachdan, bhrùchd an t-uabhas de sgrìobhadh a-mach agus thàrmaicheadh gnè ùr litreachais, ris an abrar, litreachas a’ bhoma atamaich — bho nobhailean gu bàrdachd, aistean agus manga.

Gheibhear faclan dàin leis a’ bhàrd Sankichi Toge (峠三吉, a bha ann an Hiroshima nuair a spreadh am boma, air an gràbhaladh air carragh ann am Pàirc Cuimhneachain na Sìthe sa bhaile. Dàn don ainm Till thugam na daoineにんげんをかえせ)agus a tha sgrìobhte ann an Hiragana.

Chaochail am bàrd òg seo aig aois 36, 8 bliadhna an dèidh dha bomadh Hiroshima fhulang. Dh’fhaodadh tu ràdh gu bheil iad a’ daingneachadh nam faclan “Hiroshima na feirge” (怒りの広島):

ちちをかえせ

ははをかえせ

としよりをかえせ

こどもをかえせ

わたしをかえせ わたしにつながる

にんげんをかえせ

にんげんの にんげんのよのあるかぎり

くずれぬへいわを

へいわをかえせ

Till thugam m’athair, till thugam mo mhàthair

Till thugam mo sheann-phàrantan

Till thugam mo chuid cloinne

Till thugam mi fhìn às ùr,

Till thugam an cinne-daonna.

Cho fad ’s a mhaireas an saoghal, an saoghal seo,

Till thugam an sìth

nach teirig gu sìorraidh.

(Eadar-theangachadh Gàidhlig le ùghdar a’ phìos seo)

Share