Hiroshima na feirge, Nagasaki na h-ùrnaighe

Le Steaphan MacRisnidh

Ged a tha an ràdh “Hiroshima na feirge, Nagasaki na h-ùrnaighe” (怒りの広島、祈りの長崎) a’ cur an cèill faireachdainn choitcheann Hiroshima a thaobh leagail boma niùclasaich orra an coimeas ri faireachdainn choitcheann Nagasaki, neo-ar-thaing nach eil daoine ann an Hiroshima a bhios ag ùrnaigh, agus daoine an Nagasaki air a bheil fearg. (Tetsuya, 2013)

A rèir Yuki Miyamoto ’na leabhar Beyond the Mushrom Cloud: Commemoration, Religion, and Responsibility after Hiroshima, tha gnàth-ìomhaigh ann de shìobhaltaich Hiroshima gu bheil iad nas buailtiche a bhith ri iomairtean poilitigeach an taca ri Nagasaki, a tha ’na àite “cràbhach”, sìtheil. Ged a tha an dà mhòr-bhaile meadhanach faisg air a chèile, ann am breithneachadh an t-sluaigh is e àitean tur-dhealaichte a th’ annta leis cho làidir ’s a bha an creideamh Crìostaidh ann an Nagasaki.

Is ann an Nagasaki a bha a’ mhòr-chuid de Chaitligich na h-Iapain a’ fuireach aig àm an Dàrna Cogaidh, agus chaidh stìoball cathair-eaglais Urakami a chleachdadh leis an sgioba Ameireaganach mar an targaid airson leagail a’ bhoma, oir chan aithnicheadh iad ach sin agus aon togalach eile bho 31,000 troigh san adhar. Tro bheàrn sna sgòthan, chomharraich am fear-bomaidh a-mach i agus le sin, thàinig an ceann-crìoch.

Cathair-eaglais Urakami an-diugh

B’e seo àrd-eaglais air a togail gun taic on riaghaltas tràth san 20mh linn aig an robh 12,000 ball air am baisteadh aice. Bha aifreann na maidne ga chumail nuair a leagadh am boma air Diardaoin 9mh dhen Lùnastal, 1945, agus bhàsaich 8,500 de bhuill na h-eaglaise air a’ cheann thall, mu 6,000 dhiubh anns a’ bhad. Ged a thàinig Crìostaidhean na h-Iapain beò tro 250 bliadhna de gheur-leanmhainn leis an riaghaltas impireil, an dèidh sin agus ’na dhèidh, agus am measg nan 74,000 de mhuinntir eile, dhubhadh às an ceann 9 diogan an uaireadair coimhearsnachd sgairteil Crìostaidh an ìre mhath gu h-iomlan  (Kohls, 2014).

Ann am breithneachadh nan Iapanach an latha an-diugh a-rèiste, ’s e Hiroshima as motha a th’ air a cho-cheangal ri coiteachadh is iomairt phoilitigeach an aghaidh armachdan niùclasach, seach Nagasaki. Tha an abairt gu h-àrd ’na samhla de dh’fhreagairtean an dà mhòr-bhaile ris an sgrios a dh’fhuiling iad — ’s e sin gu bheil Nagasaki beag-ràiteach mu dheidhinn air sgàth eachdraidh mhairtireachd, ach gum faod Hiroshima an caothach a ghabhail bho nach eil an eachdraidh sin aige.

hiroshimadome
“Dòm a’ bhoma” (原爆ドーム)Hiroshima an-diugh

Cha do thòisich iomairtean an aghaidh armachdan niùclasach gus an dèidh 1952. Ann an 1954, thachair gun do thuit sileadh rèididheachd air iasgairean tùna Iapanach bho dheuchainnean de bhomaichean haidhdreidein leis na Stàitean Aonaichte sa Chuan Sèimh. B’ e sin a chuir iomairtean gu dol an dà-rìribh, ach eadar 1945 agus 1952, bha sgaoileadh fiosrachaidh fo cheannsal nan Ameireaganach agus bha foillseachadh naidheachdan mun chron a dhèanadh rèididheachd air com is colann mhic an duine air a chasg. Cha bhiodh fios no fàth aig an Iapanach chumanta ann an ceàrnan eile na b’ fhaide às air dè dìreach a bh’ ann am boma atamach agus dè dìreach an sgrìos a thugadh air an dà bhaile. B’ e an t-aon iomradh aig pàipearan an ama sin oirre, gum b’ e “seòrsa de dh’armachd ùr” a bh’ innte, gun fhacal air ciamar a bha i atharraichte bho armachdan aithnichte. Bha mu 66 mòr-bhailtean eile air an lèir-sgrios le bomadh àbhaisteach, agus cha b’ ann eu-coltach ri Hiroshima is Nagasaki a bha an dìobhail sin — air a’ chiad shealladh co-dhiù. (Loh, gun cheann-latha)

An dèidh 1952 ge-tà, agus bho dh’fhuasglaicheadh na cuingean air foillseachadh agus sgaoileadh naidheachdan, bhrùchd an t-uabhas de sgrìobhadh a-mach agus thàrmaicheadh gnè ùr litreachais, ris an abrar, litreachas a’ bhoma atamaich — bho nobhailean gu bàrdachd, aistean agus manga.

Gheibhear faclan dàin leis a’ bhàrd Sankichi Toge (峠三吉, a bha ann an Hiroshima nuair a spreadh am boma, air an gràbhaladh air carragh ann am Pàirc Cuimhneachain na Sìthe sa bhaile. Dàn don ainm Till thugam na daoineにんげんをかえせ)agus a tha sgrìobhte ann an Hiragana.

Chaochail am bàrd òg seo aig aois 36, 8 bliadhna an dèidh dha bomadh Hiroshima fhulang. Dh’fhaodadh tu ràdh gu bheil iad a’ daingneachadh nam faclan “Hiroshima na feirge” (怒りの広島):

ちちをかえせ

ははをかえせ

としよりをかえせ

こどもをかえせ

わたしをかえせ わたしにつながる

にんげんをかえせ

にんげんの にんげんのよのあるかぎり

くずれぬへいわを

へいわをかえせ

Till thugam m’athair, till thugam mo mhàthair

Till thugam mo sheann-phàrantan

Till thugam mo chuid cloinne

Till thugam mi fhìn às ùr,

Till thugam an cinne-daonna.

Cho fad ’s a mhaireas an saoghal, an saoghal seo,

Till thugam an sìth

nach teirig gu sìorraidh.

(Eadar-theangachadh Gàidhlig le ùghdar a’ phìos seo)

Share

Lèirmheas Leabhair: “Remember Limerick / Cuimhnigh ar Luimneach”

Le Niall Gòrdan

Dè tha ann am “Pogrom”? Cò às a thàinig “an rann Luimneach”? Sin dà cheist – am measg mòran eile – a th’ air am fuasgladh ann an leabhar Beurla mu dhualchas a’ chathair-bhaile seo ann an Èirinn, leabhar grinn a chaidh a chur ri chèile le Críostóir còir Ó Floinn, a rugadh san dearbh àite. Leugh an còrr de “Lèirmheas Leabhair: “Remember Limerick / Cuimhnigh ar Luimneach””

Share

Lèirmheas Leabhair : Casan Searraich le Calum MacFhearghuis

sgait-adhairAig toiseach na fèin-eachdraidh Casan Searraich (Sunbeams in Memory) : The Life and Times of Calum MacFhearghuis gheibhear naidheachdan geanail, aoibhneach o shaoghal òige an ùghdair.  Ged nach robh eòlas sam bith agam air an àite san deach a thogail, cha robh sin gu diofar. Leis cho dòigheil ’s a bha an seanchas ’na bhroinn, chaidh mo ghiùlan don Rubha an Eilean Leòdhais air sgiathan cuimhne an sgrìobhadair fhèin  – rud a bha ’na thlachd dha-rìribh agus a ghlac m’ aire airson a’ chòrr den leabhar.

Tha an t-ùghdar, Calum MacFhearghuis, a-nis suas ann am bliadhnaichean agus mar thoradh air sin, gheibhear ochd caibidealan susbainteach o Shaoghal na h-Òige gu Aimsir a’ Bhodaich. ’S e a’ chiad trì earrannan a tha a’ toirt sùil air ais air òige. Tha na h-ochd mòr-chaibidealan seo uile air an roinn agus an cur an eagar fo thiotalan an t-seanchais a tha sgrìobhte annta – naidheachdan beaga no stòiridhean nas fhaide.

Ri linn seo agus ri linn nam mapaichean dathach agus dealbhan tiamhaidh de a chuideachd ’s choimhearsnaich, tha e follaiseach gun do ghabhadh an deasachadh os làimh le toileachas agus liut. Tha cho rianail ’s a tha an leabhar ga fhàgail nas fhasa don lèirmheasaiche cuideachd! Mar sin dheth, chan ann ri caoin-mholadh a tha mi nuair a chanas mi gur e leabhar eireachdail, grinn a chuireadh air blàr le Acair an-uiridh ann an còmhdach-cruaidh.

Tha Casan Searraich air a sgrìobhadh san dà chànan. Leugh mis’ a’ Ghàidhlig agus bha mi cho làn riaraichte le grìd an t-seanchais innte gun robh leisg orm coimhead air a’ Bheurla idir. Ach, choimhead mi iomadh turas oirre gus dearbhadh dhomh fhìn an e an aon sgeul a bha innte. ’Sè, agus chan è. ’Sè, leis gu bheil na h-aon naidheachdan a’ nochdadh san dà thionndadh; chan è leis gu bheil an dà chànan a’ cur am blas fhèin air an t-seanchas agus gheibhear fiosrachadh sa Bheurla nach fhaighear sa Ghàidhlig mun aon naidheachd no sgeulachd, agus mar an ceudna sa Ghàidhlig.

Ged nach do leugh mi mòran den t-seanchas Bheurla, bha e feumail airson cuid den bhriathrachas, mar eisimpleir mu iasgach, a mhìneachadh — ach bho nach e eadar-theangachadh dìreach a th’ ann, chan fhaigh an neach-ionnsachaidh mìneachadh air a h-uile gnàth-fhacal Rubhach a tha a’ nochdadh san t-seanchas Ghàidhlig. ’S math sin! Cha ghabh eadar-theangachadh dìreach a dhèanamh air a h-uile gnàth-fhacal aig cànan eile, agus ’s fhiach don leughadair an sùghadh a-steach ’na inntinn mar sin fhèin iad. Tha pailteas dhiubh a’ nochdadh san leabhar air fad ann an cainnt shiùbhlach Phort Mholair.

Thug cuid de na naidheachdan làn gàire orm cho èibhinn ’s a bha iad. Leithid a’ bhalachain a bha a’ goid churrain o iodhlann ’s a dh’aidich sin nuair a fhuair e duais airson rabhadh a thoirt mu bhò bhradach a bha ris an dearbh rud! Air neo, an sgait-adhair a chaith athair Chaluim na h-uairean a dh’ùine a’ cur ri chèile mun do spiol osag gaoithe às a làimh i, agus iomadh naidheachd dibhearsanach eile. ’S e cuimhne chùbhraidh a th’ aig Calum air òige gu dearbh fhèin e.

Chan e naidheachdan dibhearsanach a-mhàin a gheibhear anns an leabhar seo airson do tharraing, agus a tha air an innse gun mhòr-chùis ’s air an taghadh le tomhas de ghliocas. ’S fhiach a leughadh air adhbharan eile cuideachd. Tha na còig mòr-chaibidealan eile a’ ruith air a bheatha ’na inbheach a’ cladhach a-mach dreuchd dha fhèin agus a’ tachairt ri iomadach neach eòlach air a rathad. Gheibh sinn caoban den eòlas ’s den fhiosrachadh a chuala Calum aig caochladh dhaoine. Leithid Aonghais Chù, Gàidheal Cheap Breatainn aig an robh eòlas sònraichte air seòrsachan fiodha, dannsa ’s iomadach rud eile.

Mu dheireadh thèid Calum a-steach gu domhainn do phìosan à eachdraidh Leòdhais ’s na Gàidhealtachd an dèidh Blàr Chùl Lodair. Mu na h-uachdarain an-iochdmhor a thàinig à Sasainn gus an toil fhèin a dhèanamh le coimhearsnachdan ’s beatha nan eileanach, no mun sgrios a rinn Westminster air iasgach an àite.

’S e MacFhearghuis fear a bha thall ’s a chunnaic  – ’s math a tha fhios aige air deagh sgeul innse agus deagh chunntas a thoirt seachad air a bheatha ’s air beatha nan daoine a thàinig roimhe agus às a dhèidh. ’S math as fhiach an leabhar a cheannach (http://www.acairbooks.com/, £15) airson do chuid fhèin fhaighinn den eòlas ’s den fhiosrachadh a tha e a’ toirt seachad ann. Tha mi an dòchas gun tig barrachd fèin-eachdraidhean den t-seòrsa seo bho Acair mun teirig an iomadh guth aosta a tha beò fhathast ’s a tha a’ fuireach an-dràsta gun urra sna h-Eileanan an Iar.

Share

Lèirmheas leabhair | Caogad san Fhàsach

Tha Caogad san Fhàsach, an cruinneachadh ùr de sgeulachdan goirid leis an ùghdar aithinichte Dòmhnall Iain MacÌomhair, taitneach tlachdmhor ri leughadh, agus cuspairean nan sgeul a’ suathadh thar cogaidh, litreachais, dàin mhic an duine agus ioma nì eile. À measg an trusaidh, tha feadhainn shean shubhach a dh’fhidir solas an latha cheana, agus feadhainn taghta eile a tha ùr dhuinn, ach iad uile ag ìtealaich à mac-meanmna an sàr-sgrìobhaiche seo.

Leugh an còrr de “Lèirmheas leabhair | Caogad san Fhàsach”

Share

Lèirmheas leabhair | Cala Bendita ’s a Bheannachdan

Bho chionn seachdain, bha Duaisean Litreachais Chomann Chrann na h-Alba air an cumail agus an leabhar ùr aig Màrtainn Mac an t-Saoir – Cala Bendita ’s a Bheannachdan – air a’ gheàrr-liosta airson Leabhar na Bliadhna as Fhèarr. Tha Liam Alastair a’ toirt sùil air a’ chruinneachadh seo de sgeulachdan goirid.

Leugh an còrr de “Lèirmheas leabhair | Cala Bendita ’s a Bheannachdan”

Share