Eòlas agus Buil | Mar a tha modal a’ churaicealaim a’ tachdadh na Gàidhlig


drawings-on-wallTha an lùghdachadh air cuspairean a bhios luchd-ionnsachaidh a’ dèanamh air AS4 air cron gun chiall a thoirt air a’ Ghàidhlig agus cànainean san fharsaingeachd. Tha Eòghan a’ cur ìmpidh air Riaghaltas na h-Alba a dhol air ais gu seann mhodal 8-5 a bha ag obair glè mhath a cheana. Leugh an còrr de “Eòlas agus Buil | Mar a tha modal a’ churaicealaim a’ tachdadh na Gàidhlig”

Share

Stiùiriche an taigh-tasgaidh nàiseanta, Gordon Rintoul, ri dìmeas air a’ Ghàidhlig

misneachd_2*“Is e seo taisbeanadh a tha a’ ruith air sgrìob anabarrach fada de dh’eachdraidh na h-Eòrpa thairis air 200 bliadhna. Tha sinn ag innse sgeul farsaing mu na h-oidhirpean aig na Seumasaich gus teaghlach nan Stiùbhartach ath-aisig chun a’ rìgh-chathair. Chan e sgeul Albannach, no sgeul cumhang le dàimh Ghàidhealach a tha seo.”

Dr Gordon Rintoul, Stiùiriche Taighean-tasgaidh nàiseanta na h-Alba

*Air eadar-theangachadh bhon Bheurla

Gordon Rintoul còmhla ri Fiona Hyslop aig Taigh-tasgaidh nàiseanta na h-Alba
Thuirt Gordon Rintoul, stiùiriche an taigh-tasgaidh nàiseanta: “Chan e sgeul cumhang le dàimh Albannach no Ghàidhealach a tha seo.”

BEACHD LEIS A’ BHUIDHEANN COITEACHAIDH, MISNEACHD

Anns a’ chiad àite ’s e sgeul Teaghlach Rìoghail nan Stiùbhartach a th’ anns an taisbeanadh seo ―Eòrpach, anns an t-seadh gun robh iad a’ tàmh thall thairis aig an àm. A dh’aindeoin dìmeas a’ Mhgh Rintoul, ´s dòcha gun fhiosta dha, a thug a chreidsinn nach e cànan Eòrpach a th’ ann an Gàidhlig is nach eil i freagarrach gus sgeul eadar-nàiseanta innse, mhothaich sinn do dh’iomadh àite anns an taisbeanadh far am biodh barrachd Gàidhlig na buannachd gus co-theacsa agus ùghdarralas a thoirt don taisbeanadh ioma-nàiseanta agus ioma-chànanach.

’S e an fhìrinn gun deach a’ Ghàidhlig oireachadh.  An corra uair a nochd i b’ann gun mhìneachadh no iomradh. Chaidh na h-às-earrannan agus tiotalan dà-chànanach a nochdas, cho math ris an t-seinn Ghàidhlig, a chleachdadh mar bhlasadan suarach  seach pàirt den sgeulachd. A thaobh an aodaich bhreacanaich a bh’ air a’ Phrionnsa, chaidh innse gun do chosg e aodach Gàidhealach gus faighinn a-staigh air na cinnidhean – cothrom air leth gus cur an cèill gun robh aige ri cànan na Gàidhealtachd ionnsachadh gus conaltradh ri ìochdaran. Gu dearbh, nuair a thadhail sinn, cha robh fios aig an luchd-obrach gun robh comasan Gàidhlig sam bith aig a’ Phrionnsa.

misneachd1

Tha pàirt na Gàidhlig san sgeul Eòrpach seo cho bunaiteach is gum fàgadh an dearmad ceist aig luchd-tadhail, aig nach eil eòlas air a’ chànan no a’ chultar. Carson a ràinig am Prionnsa ann an Èirisgeigh is a ghluais e tron Ghàidhealtachd, agus carson a thill e dha na sgìrean sin bho Derby, agus a-rithist dhan Eilean Sgitheanach agus Uibhist an dèidh call Chùil Lodair? Tha sin cuideachd a’ togail na ceiste carson a chaidh na h-àiteachan cudromach seo fhàgail às an ‘Jacobite Trail’ a tha a’ dol leis an taisbeanadh. Tha luchd-tadhail air am fàgail leis na gnàth-ìomhaighean gu bheil na h-àiteachan sin iomallach, aig oir an t-saoghail, an àite, mar a bha iad fad ceudan de bhliadhnaichean, nan ceangal cudromach eadar Gàidhealtachd na h-Alba, na h-Èireann agus nan àiteachan nas fhaide às.

Bha am video a chluichear aig an earrann mu Bhlàr Chuil Lodair gu sònraichte neo-iomchaidh; cumha bana-Ghàidheal a chaill a cèile sa bhlàr. Bhiodh e inntinneach fhaighinn a-mach cò às a thàinig na faclan? Bhiomaid a’ sùileachadh, le uiread de bhàrdachd is sgeulachdan Gàidhlig a tha a’ buntainn ris a’ bhlàr, gum biodh am pìos seo sa Ghàidhlig. Cothrom math dha-rìribh, le taic fo-thiotalan, an cànan a thoirt a-steach ann an dòigh nàdarra, gun a bhith toirt air falbh bho fhèin-fhiosrachadh luchd-tadhail aig a bheil Beurla a-mhàin, no bhon sgeul fhèin.

San aon dòigh bhiodh e air a bhith gu math feumail nam biodh fo-thiotalan ann airson an òrain Ghàidhlig a leanas na fèin-labhairt gus mìneachadh a thoirt do dhaoine aig nach eil a’ Ghàidhlig. Mar a tha e, chan eil càil ann ach ceòl snog gun fhiù a th’ anns an òran a chluicheas sa chùl fhad ’s a ghluaiseas luchd-tadhail tron taisbeanadh. ’S e òran fìor dhrùidhteach a th’ ann an ‘Mo Rùn Geal Òg’ a chluinneas gu tric chun latha an-diugh, na faclan a’ freagairt ri faireachdainn na fèin-labhairt is bantrach a’ caoidh a cèile a chaillear aig Cùil Lodair.

Dhuinne b’ e seo, gur dòcha, am pìos as cumhachdaiche den taisbeanadh agus e a’ dèanamh iomradh air an fhulangas a lean iomairt a’ Phrionnsa Theàrlaich, brìgh nam facal ga neartachadh le fonn iargalta. Gidheadh, chaill luchd na Beurla am fèin-fhiosrachadh seo gu tur, rud a bha follaiseach bho mar a dh’èirich iad às na suidheachan aca cho luath ’s a thòisich an t-seinn.

misneachd_clann

Mar a tha dualtach tachairt san Roinn-Eòrpa, bhiomaid an dùil gum biodh pìosan sgrìobhaidh dà-chànanach ann an taisbeanaidhean san Taigh-tasgaidh ‘Nàiseanta’ againn. A’ fàgail sin an dàrna taobh, tha NMS fhèin a’ gealltainn ann am Plana Gàidhlig a tha gu sònraichte lag: “We will continue to provide side by side English and Gaelic interpretation based on demand, cost and relevance.”

Mura bheil seo a’ tachairt ’son taisbeanaidhean mòra mu na Ceiltich agus na Seumasaich, a bheil cuspair sam bith ann a fhreagras an sònrachadh seo? Chaidh eadar-theangachadh Gàidhlig a dhèanamh agus tha sin ri fhaighinn air-loidhne. Gidheadh, às aonais dhealbhan neo co-theacsa ’s e glè bheag feum a th’ air. Luchdaich sinn a-nuas e feuch an dèanamaid feum dheth, ach b’ fheudar dhuinn an taisbeanadh a leantainn san òrdugh òrdaichte sa PDF, no a’ dol tro eadar-theanagchaidhean sa PDF gus am pìos sgrìobhaidh ceart a lorg. Tha seo a’ neartachadh na faireachdainn gun dèanar cho beag ’s as urrainnear gus freagairt ri Achd na Gàidhlig.

Bu mhath leinn ìmpidh a chur air Taigh-tasgaidh Nàiseanta na h-Alba Oifigear Leasachaidh na Gàidhlig fhastadh gus dèanamh cinnteach gun tèid aithne fhreagarrach a thoirt don chànan anns an taigh-tasgaidh. Bu mhath leinn NMS agus Bòrd na Gàidhlig a bhrosnachadh gus oidhirp a dhèanamh am ‘Plana Gàidhlig 2017-2022 (dàrna dreach)’ aig NMS a neartachadh agus a ghluasad gu ìre cho-ionnannais far am faicear soidhnichean dà-chànanach air an cleachdadh  tron taigh-tasgaidh air fad.

Mar a shoilleirich sinn air na meadhanan sòisealta o chionn ghoirid, tha sinn ann an suidheachadh far a bheil companaidhean prìobhaideach an leithid Homebase agus sgrìobhadairean is companaidhean telebhisean Ameirigeanach (Outlander m.e.) a’ toirt barrachd spèis dhan a’ Ghàidhlig na tha Taigh-tasgaidh Nàiseanta na h-Alba fo Achd na Gàidhlig. Tha a’ Ghàidhlig gu h-eagallach lag ann an Alba san latha an-diugh, gu ìre mhòr ri linn na thachair aig àm nan Seumasach agus an sgainneart agus na fuadaichean a lean. Chan atharraich seo ma thèid luchd-labhairt òg na Gàidhlig, leithid an fheadhainn a thog fianais còmhla rinn Disathairne 24mh, a thogail ann an Alba far nach toir oifigeachd spèis no faicsinneachd bhunasach dhan chànan.

Share

Buain Nam Balgan-Buachair

balgain-buachair

Cò na ceanglaichean a th’ann eadar dualchas na Gàidhlig agus balgain-buachair? Ma tha iad ann, tha iad gann. Chan fhaca mi fhèin iomradh orra ann an òrain no bàrdachd no eile. Tha an t-ainm fhèin ag innse dhuinn mun ìomhaigh a bh’aig na Gàidheil orra, ’s e sin rudeigin aig an robh buinteanas do shalachar is ghrodadh. Is cinnteach nach robh sgeul air an ithe. Ged a bha na Gàidheil deònach gabhail ri maorach is feamainn is iomadh seòrsa tabhartais a thugadh dhaibh leis an nàdar a bha maille riutha, gu sònraichte aig àm na gorta, cha robhar a beantainn ri balgain-bhuachair. Chan eil sin a’ ciallachadh nach eil an fheadhainn a ghabhas ithe ann. Tha iad ann; agus ann am pailteas mas fhiosraich dhut far am faighear iad.

Bha mi fhèin air an aon ràmh gu chionn grunn bhliadhnaichean; cha b e ann am balgain-bhuachair dhomhs’ ach rud a lorgte air sgeilp supermarket ann am bogsa plastaig. B’ e bana-charaid Fhrangach leis an do dh’obraich mi a chuir ceart mi. Ma tha dream ann a tha tìtheach air biadh dhen a h-uile seòrsa; ’s iad na Frangaich. Bu mhòr an gàirdeachas a dhèanadh ise air an rud air an dèanainn dearmad. Nuair thigeadh làithean fionnar an fhoghair ‘b ise a bhiodh làn sgeulachdan mu na balgain-bhuachair blasta a fhuair i is na feustan a dhèanadh i leotha. ‘Nach neònach e’ chanadh i ’nach bean na h-Albannaich riutha’. Bhiodh e a’ sìor-chur iongnadh oirre mar a bhiodh iad ri fhaotainn fiù ’s ri taobh ceuma far bu leir iad don a h-uile duine, is far am biodh iad air an lomadh san Fhraing. Chaidh m’ iompachadh. Cheannaich mi leabhar mu bhalgain-bhuachair, is dh’fhoghlaim mi mi fhèin air cuid den fheadhainn a ghabhadh ithe agus, a cheart cho cudromach, an fheadhainn a chuireadh gu bàs mì-thaitneach mi. A’ chiad uair a thachair mi air cuid a dh’aithnich mi, chanterelles a bh’ annta mas math mo chuimhne, bha mi mar bhalach beag a’ lorg ulaidh. Bha fras dhiuibh air an sgapadh aig bonn nan craobh s iad a boillsgeadh mar reultan buidhe; dath an ìm. Chreathail mi mo làmh fo fhear dhiubh is dh’fhidir mi feòil dhaingeann air mo chraiceann. Thog mi gu mo shròn e is fhuair mi fàileadh nan apracot, direach mar a chaidh innse dhomh san leabhar. Is nuair a chuir mi dhan phana iad is a bhlais mi orra, abair gun deach mo theanga a dhùsgadh gu farsaingeachd de bhlasan nach d’fhuair mi riamh bho bhalgain-bhuachair an t-supermarket.

chanterellebonaid-an-losgainn

Bonaid an losgainn                                                                                  Chanterelle

Bha mi air mo bheò-ghlacadh agus bhon uair sin cha b’urrainn dhomh dhol a-mach air latha foghair gun mo shùilean a bhith air an talamh a’ sireadh nan iongantasan a bha nan laighe fodham. Shìn mi m’ amas gu gnèithean eile. An cep, no am porcini  no am penny bun. Tha uiread de dh’ainmean a chanar ris ag innse cho mòr ’s a tha fèill orra an diofar cheàrnan. Mar a chuireas an t-ainm mu dheireadh mun aire dhuinn ’s e balgan-buachair tiugh a th’ann le ceann cruinn air dath dubh-dhonn an arain ’s e air a dheagh-bhruich san àmhainn. Tha fàileadh na taoise a’ brachadh a thig bhuaithe a’ freagairt air a choltas. Iomchaidh ’s mar a tha an t-ainm Beurla ’s fhearr leam an t-ainm Gàidhlig a th‘ aige, bonaid an losgainn, a thug snodha-gàire orm nuair a thachair mi oirre. An uair sin balgan-buachair gràineige; balgan-buachair cnapach, feòlach a lorgar gu tric fon bheithe no fon fhaidhbhile. Ma chuireas tu bun os cionn e chì thu an còmhdach de bhioran air a bhonn bhon tàinig ainm.

Chan e a h-uile balgan-buachair a bhios a cinntinn air an talamh ge-tà. Lorgar na h-àrcan air craobhan is iad a’ sùigheadh maitheas bho chrann is freumh, an dà chuid beò is marbh. Tha cuid dhiubh nan nàmhaid do ghàrnailearan, leithid fungas na meala a tha air cur às do dh’iomadh crann-ubhail is siris. Ach tha dòrlach dhiubh ann a tha nan caraid do luchd-seilge nam balgan-buachair. Fhuair cearc na coille ainm bhon bhlas a th’ aice agus ’s ann bho a choltas a fhuair fungas na mairtfheola ainm-sa. Gu dearbh, is ionnan a’ choltas is staoig chrochte gu h-àrd air stoc craoibhe. Cha mhòr nach do chuir e gaoir tromham a chiad uair a dhearc mi air. Nuair a gheàrr mi dheth e bu lèir dhomh fheòil càrnach air dath dearg na fala, ach gu h-iongantach b’ e blas searbh, caran mar liomaid a fhuair mi bhuaithe.

fungas-na-mairtfheola

Fungas na mairtfheola

Tha mi air fàs nas dàna rè uine is mo roghainn a’ sìor-dhol am meud agus ’s e sin a mholainn-sa do dhuine sam bith a tha airson tòiseachadh air a chur-seachad. Tòisich gu stuama, a’ taghadh aon no dà ghnè a tha pailt agus furasta an aithneachadh. Tha gu leòr fiosrachaidh ri fhaotainn air an eadar-lìon agus ’s urrainn do leabhar-iùil a bhith feumail. Bidh diofar bhuidhnean leithid Urras Nàiseanta Na h-Alba agus Dualchas Nàdair na h-Alba a’ ruith cuairtean fungais as t-fhoghar.

Chan e a h-uile turas a gheibhear deagh-bhuain, ach chaeil sin gu diofar dhomh a-nis. Tha mi air ionnsachadh gur e cur-seachad a th’ ann a tha rud beag mar iasgach. Is glacadh an t-amas ach is an t-sealg an tlachd. Tron chur-seachad chaidh saoghal ùr a chur fam chomhair; saoghal làr nan coilltean is nan raointean. Ged a laigheas e dìreach fo ar casan, is saoghal coimheach e far am bi na meanbh-bhiastagan a tighinn beò am measg treallaich phlanntrais sheargta, clòìmh-liath, fungas is liath-sgrath. Seo far an tig beò is bàs còmhla; far am breòth a h-uile rud a bha uair beò a chruthachadh beatha ùr. Agus tha balgain-bhuachair nam pàirt dheatamach dhen phròiseas seo, no co-dhiù an lìonra farsaing de mheanbh-chuileagan a shìneas fodhpa. ‘S iadsan a bhriseas sìos stuth organach air ais gu na h-eileamaidean bunaiteach bhon tàinig e.

An ath-latha a-rèiste a thig beagan fuachd is a ruigeas fàileadh fuaraidh an fhoghair do chuinnlean, feuch an tog thu am blàr a-muigh ort, ach an àite do shùilean a chumail gu h-àrd ris na speuran is na beanntan, thòir sùil air na laigheas fodhad. Chì thu iongantasan agus tha cothrom ann gum faigh thu biadh blasda a nì dìnnear dhut aig deireadh an latha. Agus ma gheibh, dè nì thu leis? Mar a tha fior leis a h-uile deagh-bhiadh chan eil balgain-bhuachair feumach air còcaireachd àraidh no recipes toinnte. Son a chuid as motha dhiubh fòghnaidh corra mhionaid a bhruich anns a’ phraidheapan le beagan ola-chrainn-ola. Craiteachan salainn is piopair is tilg a-mach air pìos tòst dhuinn iad. Nam bheachdsa ’s e seo an dòigh as fheàrr gus fìor-bhlas nam balgan fhaighinn. Ach cuiridh iad blas mèath cuideachd ri farsaingeachd de recipes eadar stiubhan, rissoto, pasta is omaileidean.

Share