Siubhal | Innis Tìle

Dh’fhalbh Liam Crouse a dh’Innis Tìle air saor-làithean. Faic dè bh’ aige ri ràdh mu thìr teine is deighe, agus dè as urrainn dha na Gàidheil ionnsachadh bhon mhuinntir is dualchas seo.

MV5BMjI5OTM1OTA1NV5BMl5BanBnXkFtZTgwNjE3MTI1NDE@._V1_SY1000_CR0,0,674,1000_AL_

Hross is Oss, is an àbhachdas Tìleach

Tha mi nam shuidhe a’ sgrìobhadh seo air turas a Reykjavík, a’ coimhead ‘Hross í oss’ (Air Eich is Daoine), fiolm èibhinn mun dlùth-cheangal a th’ eadar muinntir Innis Tìle agus na pònaidhean ionmhainn aca. Ged nach robh fo-thiotalan na chois, bha a’ bhrìgh soilleir gu leòr – comadaidh eile a bu dòcha le muinntir Innis Tìle. ’S dòcha gum faca sibh ‘Hrútar’ (Rùdachan), dubh-chomadaidh eile a choisinn duaisean.

Innis Tìle – tìr teine is deighe – a chaidh a thuineachadh san 9mh linn le sluagh Nirribhidh is Bhreatainn fo sgiath a’ chultair Lochlannaich. ’S e eilean iongantach a tha seo — creagach geal, air a chumadh tro na linntean fo shruthadh làbha agus sgùrte fo aibhnichean-deighe. ’S ann a tha an cruth-tìre as coltaiche ri Innse Gall agus beus na tuath ri Lochlann.

Tha neo-eisimeileachd ann am fuil an t-sluaigh. Nuair a bha cath-mara ga chur eadar rìoghachdan Bhreatainn is Innis Tìle san leth eile den 20mh linn – Cogadh nan Trosg mar a chaidh a ghabhail air – dh’fhaighnicheadh ministear Westminster  airson nobhail  mhòr-leughte a mhìnicheadh dol-a-mach nan daoine ris an robh iad a’ sabaid. Nuair a chaidh Independent People, sàr litreachas a choisinn Duais Nobel an Litreachais, a mholadh is a leughadh aig a’ mhinistear, thàinig e a-steach air nach glèidheadh Riaghaltas Bhreatainn an cogadh gu bràth, a dh’aindeoin burraidheachd beòil neo neart na Cabhlaich Rìoghail.

Sin agad e, na prìomh nìthean a ghlacas aire muinntir Innis Tìle – eich, caoraich, iasgach, litreachas, an dìleab Lochlannach agus neo-eisimeileachd.

20170217_115030

Tairsgeir bho 1200AD; am fear as sine san t-saoghail?

Tha sgeulachd tuineachadh Innis Tìle na meur de dh’eachdraidh na h-Alba. Tha daoine is dualchas na h-Alba suainte ris an eilean seo bhon a thàinig cuid rathad nan Eilean Siar air an slighe gu ruige an àird an Iar. Ged a bha na Lochlannaich an cumhachd – mar a bha sna h-eileanan Albannach aig an àm, tha fianais DNA mitochondriach ag innse gun tàinig mu 65% de mhnathan às a’ cheàrn againn fhèin g’ e brith an deòin neo an aindeoin.

Bho thàinig Auđur Ketildóttir às na h-Eileanan Siar gu ruige Innis Tìle san 8mh linn (a-rèir Sàga Lacasdail), tha boireannaich a-riamh air a bhith cudromach ann an comann-sòisealta an t-sluaigh. Aig Taigh-tasgaidh na h-Eachdraidh Mara mar eisimpleir, tha taisbeanadh fa leth ag innse sgeul nam ban ann an iasgach – cuid cho ainmeil ri Gràinne Mhaol. Bhiodh feadhainn a’ falbh sna bàtaichean a dh’iasgach, ag iomradh, agus bha sgiobannan ghrunn bhàtaichean air an dèanamh suas de bhoireannaich a-mhàin. Bha aithris an Taighe-tasgaidh a’ cumail a-mach gur ann air sgàth gainnead sluaigh a bha seo: dh’fhàg a’ Phlàigh-Dhibh leth-chuid an t-sluaigh marbh san 15mh linn. Ach a bharrachd air sin, b’ fhìor a ràdh gur ann an ìre mhath co-ionann a bha an dà ghnè ann an sòisealtachd Lochlannach thar nan linntean.

Mar a bh’ ann le iasgach, bhiodh seo fìor cuideachd le iomadach rud, a’ gabhail a-steach litreachas. ’S iomadh leac-cuimhneachaidh a chunnacas air feadh na tìre dhan dà chuid ùghdaran is ban-ùghdaran. Seadh, ged a tha mu 300,000 duine a’ fuireach san eilean, bidh mu aonan às gach deichnear a’ foillseachadh leabhair, tha e air aithris.

20170214_115912

Bòrd-fiosrachaidh do Ghuðmundur Bergþórsson ann an Arnarstapi

Tha eachdraidh fhada bheairteach a’ biadhachadh na dìleibe seo. Bho aithris agus cruthachadh nam mòr-sgeul mu 1,000 bliadhna air ais, cha b’ ainneamh a bhiodh bàird is bana-bhàird a’ dèanamh dhàn. Bhiodh litreachas ga mheas gu mòr aig na h-Innis Tìlich, amhail mar a bhiodh aig na Gàidheil. Bha leantaileachd cainnt an t-sluaigh cuideachd na bhuannachd; cha mhòr gun do dh’atharraich Innis Tìlis bho chaidh an t-Eilean a thuineachadh, a’ fàgail gun tèid aca air an t-seann litreachas a leughadh fhathast. Tha e cuideachd fìor leis nach do dh’fhàs dualchainntean fa leth tro na linntean air sgàth tricead gluasad sluaigh.

’S e an rud as mò a bhuail orm mu chultar is beus Innis Tìle, cho coltach ’s a tha e ris na h-Eileanan an Iar. Tha e mar gun do ghineadh Lochlann agus a’ Ghàidhealtachd agus mar thoradh gun deach Innis Tìle a chruthachadh – suidheachadh nach eil buileach na iomrall. Às an Àirde an Iar-thuath, bithear ag amharc air a’ Ghàidhealtachd le sùilean eadar-dhealaichte agus a’ faighinn sealladh às ùr air an dùthchas Ghàidhealach againn.

Gabhaidh tòrr ionnsachadh bho eachdraidh is dualchas an eilein seo do na Gàidheil  – am meas air litreachas, mar eisimpleir. Bu chòir gum bitheamaid a’ comharrachadh ar litreachais aig ìre na b’ àirde na thathar an-dràsta. Eadar bùird-fhiosrachaidh, ìomhaighean-cloiche agus eile, bhiodh dìleab nan Gàidheal air an riochdachadh nas fhèarr mar sin, a’ toirt dha an spèis a dhleasas e. Cha dèanadh e cron nam falbhadh barrachd Ghàidheal a dh’Innis Tìle gus an sealladh ùr seo a thogail.

Liam Alastair Crouse

Gach dealbh ach a’ chiad fhear leis an ùghdar.

20170214_113836

Bárđur, an leth-dhuine leth-trobha, mu choinneamh na beinne Stapafell. Thàinig tòrr de dh’ainmean-àite timcheall Arnarstapi bhon mhòr-sgeul ma dheidhinn. Bhathar ag ràdh gun do theich e bho bhrùidealas an Rìgh Nìrribhidhe dhan dùthaich agus sna làithean mu dheireadh, dh’fhalbh e a dh’fhalach ann an abhainn-deigh Snæfellsjökull na tèarmainn.

20170213_114111

Soidhne-rathaid

20170214_130310

Na stacan cloiche Lóndrangar ann an Snaefellness

FacebookTwitterGoogle+Roinn

Fàg freagairt

Cha dèid an seòladh puist-dhealain agad fhoillseachadh. Tha * ris na raointean a tha riatanach