An Lùdag ’s Ludaig | Ainmean-àite Beurla air Ghàidhealtachd

’S tric a chluinneas luchd na Gàidhlig gearain luchd an aona chànanachais ann an Alba mu shoidhnichean Gàidhlig. Air Ghalltachd, air Ghàidhealtachd, ’s gach àite eadar na dhà, tha e coltach nach eil uair nach deach soidhne Gàidhlig an-àirde gun an gearan ceudna na chois. Mar as minig a chluinneas, ’s e ‘Gaelic was never spoken here’ air neo ‘why are they wasting money on a dead language’ a th’ aca-san.

Ach chan e sin cuspair m’ artagail an-diugh. An àite argamaid a dhèanamh a’ moladh shoidhnichean Gàidhlig gan cur suas air feadh na dùthcha (oir ’s iomadh neach a rinn sin mar-thà), tha mi a’ dol a bhruidhinn air soidhnichean Beurla air Ghàidhealtachd, gu sònraichte ann an Uibhist (far as urrainn dhomh dealbhan a thogail gu furasta).

Tha Uibhist na àite Gàidhealach, ’s cha mhòr an teagamh mu sin. Eu-coltach ris na h-àitean Gallta, nach cuala guth bhinn na Gàidhlig bho chionn fhad’ an t-saoghail, tha a’ Ghàidhlig fhathast ceithir-timcheall oirnn an-seo.

 

‘Ludag’ agus ‘Ludaig’

A-nise, chan eil mi dol a chàineadh Beurla air soidhnichean rathaid an-seo – oir cha bhitheadh sin glic nam bharail-sa`agus Beurla iomchaidh air corra soidhne co-dhiù, ach ainmean-àite Gàidhlig agus eadar-theangachadh faoin Beurla orra. Leis an fhìrinn, tha gràin an uilc agam orra, airson adhbhair air choireigin.

Bheir mi dhuibh eisimpleir de na tha mi a’ ciallachadh. Air an rathad a-null a dh’Èirisgeidh an-diugh, chaidh mi seachad air an Lùdag. ’S e sin ‘AN Lùdag’, a’ leantail mar a tha na h-Uibhistich ga ràdh. Bha soidhne rathaid ann gam fhàilteachadh don bhaile agus air, ’s e tha sgrìobhte ach ‘Ludag’ agus ‘Ludaig’. Chan eil, a leughadair chòir, ach ‘i’ de dhiofar eadar an dà ainm-àite.DSC_0440

Gun iomradh gu bheil an t-ainm-àite Gàidhlig rud beag ceàrr, dè fon ghrèin as ciall do dh’ainm-àite eile, fear Beurla, a’ nochdadh air an t-soidhne seo idir? An robh cuideigin sa Chomhairle a’ smaoineachadh nach dèan luchd na Beurla bun neo bàrr de ‘Ludag’ mar a tha e, ’s gum feum iad an ‘i’ eile airson cuideachaidh?

Agus chan eil an Lùdag na aonar, ach tha seo a’ tachairt air feadh nan Eilean. Pìos beag shuas an rathaid, tha Haunn, air neo ‘Haun’ sa Bheurla.

DSC_0439

Agus Strom.

DSC_0442

Agus Ormacleit.

ormacl
Oooo artsy

Agus chuirinn, fiù ’s, Poll a’ Charra ris an àireamh, ma tha mi gu bhith cho dàna sin. A bheil tòrr de dh’eadar-dhealachadh eadar ‘Poll a’ Charra’ agus ‘Polochar’ (neo Pollachar mar a th’ aca air an t-soidhne sin)? Mura robh a’ Ghàidhlig agam – agus bha uair ’s nach robh – shaoilinn gun deargainn air deagh oidhirp a dhèanamh air sin. Agus, leis an fhìrinn, bu dòcha Staoinebrig cuideachd.

DSC_0441

Fiù Cill Donnain agam fhìn!

DSC_0443
‘Cill Donnain nam Buadh’ a bu chòir a bhith air

Poileasaidh CnES

Carson, tha luchd an aona chànanachais a’ faighneachd, a tha an Riaghaltas seo a’ caitheamh airgead air soidhnichean rathaid ann an cànan mharbh neo gun fheum? Uil, carson a tha a’ Chomhairle a’ cosg a cheart uiread de dh’airgead air ainmean-àite Beurla a’ cur air cuid de na soidhnichean. £26m nòt, an e, Alasdair Lewis Crow, sin am figear ceart? (Tha mi a’ tarraing asad.)

Tha fhios agam gu bheil poileasaidh aig a’ Western Isles Council ann a thaobh soidhnichean rathaid sna h-Eileanan Siar, agus bidh tòrr àitean a’ nochdadh sa Ghàidhlig a-mhàin, leithid Cille Pheadair agus Loch Sgioport. Ach feuch ri Beurla a chur air Loch Sgioport, agus cha tèid thu fada bhon litreachadh sin fhèin. (Bha mi dol a dh’fheuchainn ri tionndadh Beurla a chur air Frobost, ach cha deach leam.)

Ann an dìon na Comhairle, tha fhios gun deach na soidhnichean sin a chur an-àirde nuair nach robh Plana Gàidhlig aca. Ach, a-nise…

3.6. Plana Gàidhlig CnES: ‘Cumaidh sinn oirnn a’ dèanamh cinnteach gu bheil soidhnichean ainmean-àite sna h-Eileanan a’ nochdadh ann an Gàidhlig a-mhàin. (Bithear a’ cleachdadh cruth dà-chànanach far a bheil a’ Ghàidhlig agus a’ Bheurla gu math eadar-dhealaichte, m.e. “An t-Ob” agus “Leverburgh”.’

Uhhhhh…..

Ach, ’s e m’ argamaid, gum bu chòir do Ghàidhlig a-mhàin a nochdadh air tòrr a bharrachd shoidhnichean baile.

Agus soidhnichean eile. Bidh cuimhne agaibh air an t-soidhne ùr a chaidh an-àirde ann an iomall Steòrnabhaigh gun ach a’ Bheurla oirre. Bha sna naidheachdan an-dè (26 Lùnastal).

1513902_387157798147504_3299973849964411626_n (1)

3.6. Plana Gàidhlig CnES a-rithist: ‘Co-obraichidh sinn le HITRANS gus an tèid gabhail ri soidhnichean dà-chànanach fad is farsaing nan Eilean Siar.’

‘Cumaidh sinn oirnn a’ dèanamh cinnteach gu bheil soidhnichean sràide dà-chànanach, le prìomhachas aig a’ chruth Ghàidhlig.’

Tha sin, a chàirdean, a’ dol calg-dhìreach an aghaidh Plana Gàidhlig a’ Western Isles Council. Cò bu chòir an cumail air an rathad dhìreach? Tha e sin a’ tòiseachadh le ‘B’…

Sinne.

 

– Liam Alastair Crouse

Tha na beachdan an seo an urra ris an ùghdar agus chan eil iad a’ buntainn ri buidheann neo companaidh sam bith eile.

Share

Staid èiginneach na Gàidhlig : Ceann na circe ann an gob na h-àirce


ceann-circe

Fhuaras dearbhadh aig a’ chunntas-sluaigh mu dheireadh, (mur robh fios againn mar-thà), gu bheil a’ Ghàidhlig an impis dol à bith anns a’ mhòr-chuid de na h-Eileanan an Iar. Chan eil ann ach 48.15% de chloinn Innse Gall eadar 3 agus 15 bliadhna a dh’aois aig a bheil comas air choireigin sa chànan. Chan eil an fheadhainn ud eadhon comasach uile air Gàidhlig a bhruidhinn. Bruidhnidh cuid den 48.15% seo i, ’s cuid eile nach bruidhinn, agus tuigidh càch i gu ìre nach deach a tomhas.

Mar sin, dè an fhreagairt aig fear-gairm Chomhairle nan Eilean Siar, Tormod Dòmhnallach, mu choinneamh a’ chatha chruaidh a tha a dhìth, ma tha a’ Ghàidhlig gu bhith maireann mar chainnt choimhearsnachd sna h-Eileanan an Iar – gun luaidh air a’ chòrr den Ghàidhealtachd far a bheil i gu cugallach an crochadh ri bile na creige?

Le uallach bàs na Gàidhlig mu a chlaigeann, thuirt am fear-gairm ris a’ BhBC, gu bheil iad “a’ dèanamh adhartas” agus leig e fianais bhon chunntas-sluaigh mu a chluasan le bhith ag ràdh “nach robh na figearan a’ toirt seachad dealbh fìrinneach air an t-suidheachadh”. CHAN EIL NA FIGEARAN A’ TOIRT DEALBH FÌRINNEACH AIR AN T-SUIDHEACHADH?

Dè ma-tà a tha a’ toirt dealbh fìrinneach air an t-suidheachadh? Uill, bha an Dòmhnallach deiseil gus fìor-bhrìgh nam figearan aigesan a thoirt seachad.  Èisteamaid ma-tà:

“Tha 32% anns na bun-sgoiltean air fad a’ dol tro fhoghlam tro mheadhan na Gàidhlig.”

Dè thachras ris an 32% ud nuair a bhios iad deiseil sa bhunsgoil? Uill, fhuair sinn fios an-diugh, gur dòcha gun tèid àrdsgoil Lìonail, Nis, Leòdhas (aon de na h-àiteachan as Gàidhealaiche) a dhùnadh agus na sgoilearan a ghluasad gu Àrdsgoil MhicNeacail ann an Steòrnabhagh. Bidh siud math dha an cuid Gàidhlig, nach bi?

Ge-tà, cha robh fear-gairm nan Eilean Siar deiseil aig sin, agus e ag ràdh fhathast nach robh feum air sgoiltean Gàidhlig fa leth a bhith air an stèidheachadh sna h-Eileanan. Mura bheil feum air sgoiltean Gàidhlig a bhith ann, carson ma-tà, a bha e a’ toirt seachad figearan suarach mu fhoghlam tro mheadhan na Gàidhlig mar an dearbhadh aigesan gu bheil a’ Ghàidhlig “a’ tighinn air adhart”?

Cha do stad am fear-gairm aig sin nas motha. Mar nàdar de dh’oidhirp mhosach air cion saothair na Comhairle a dhìon, chùm e a-mach gur dh’fhaoidte nach robh muinntir nan eilean a’ tuigsinn ceistean mun Ghàidhlig sa chunntas-sluaigh, agus mar sin, a’ cur ceist ann an comas nan eileanach air Beurla a leughadh. Cha deach faighneachd dha — agus bu mhòr am beud nach deach — an robh na figearan eile sa chunntas a’ toirt dealbh fìrinneach ’na bheachdsan. Mar eisimpleir, na figearan mu bhreith, cia mheud duine a tha san teaghlach ’s mar sin sìos. 

An e a’ phrìomh argamaid aig a’ cheann-circe seo gu bheil a’ Chomhairle air uiread de dh’obair a dhèanamh gus Gàidhlig a bhrosnachadh bho 27 Màrt 2011 (an dèidh don chunntas-sluaigh crìochnachadh), nach eil an toradh a’ cunntadh tuilleadh? Mar sin, gum bu chòir do luchd-taic na Gàidhlig feitheamh ris an toradh bhon ath-chunntas-shluaigh ann an 2021— agus gun DAD a dhèanamh? Abair comhairle bhon Chomhairle. Chan eil Gàidhlig, no misneachd clann nan Gàidheal, a’ cunntadh figear air poc dhaibh.

 

le Steaphan MacRisnidh

Share