Dualchainnt Ìle ann an 10 Faclan

An deach thu riamh a dh’Ìle? An do ghabh thu iongnadh nuair a ghlaodh thu ‘thalla’ ri cù agus thàinig e gad ionnsaigh? Seo dhut, 10 faclan a bheireadh cobhair dhut ann an Eilean an Uisge-Bheatha.

 

Fionnlagan © Brian Turner
Fionnlagan © Brian Turner

1. Gun robh math agad

Seo a’ bheannachd a bheir muinntir Ìle dhut, agus tha cuideachd air a cleachdadh an àite ‘mòran taing’. Tha seo glè fhaisg air na tha fhathast air a cleachdadh ann an Èirinn is Eilean Mhanainn. Coltas eagallach fada air an abairt ach their a’ mhòrchuid ann an dòigh nas giorra i: ‘Gura math a’d’.

 

2. Stuth

Tha seo cumanta an àite rud/dad/càil. Cuideachd tha ‘gun stuth’ a’ ciallachadh ‘saor ’s an-asgaidh’ (gratis).

‘Dè tha dol an-diugh? Chan eil stuth.’

 

3. Chan eil odds

Abairt a chaidh a’ ghoid à Beurla tha mi a’ creidsinn ach a tha ‘ag obair’ ’sa Ghàidhlig gun teagamh. A’ ciallachadh ‘Chan eil e gu diofar/dè ’n diofar’.

 

4.Shiubhail e/i

Tha seo air a chleachdadh airson fear no tè a bhàsaich. Dòigh caran socair, airson daoine a-mhàin.

 

5. Thalla!

Ann an Ìle is feadhainn de na h-eileanan timcheall, tha sinn ag ràdh ‘Thalla’ far am bidh sgìrean eile a’ cleachdadh ‘Thig/trobhad an seo’.

Is airson a dhol air tòir chuideigin a tha a’ teicheadh, theireamaid ‘Falbh!’.

 

6. Rèidh

‘A’ bheil sibh fhathast a’ sgrìobhadh an tràchdais dhòrainnich ud?’ ‘Tha, chan eil mi rèidh.’

A’ ciallachadh ciùin agus crìochnaichte, mar as trice an àite ‘deis/ullamh’.

 

7. A’ mothachainn

‘Tha mi a’ mothaichainn ciontach nach eil mi a’ sgrìobhadh an-dràsta.’

Cha chluinnear ‘a’ faireachdainn’ ann an Ìle tric.

 

8. Prìseil/baibheil

Tha am facal ‘sgoinneil’ air fàs gu math cumanta fad is farsaing.

‘Tha sin prìseil/baibheil!’ aig na h-Ìlich. ‘Baibheil’ – /bɤival/.

 

9. Cosmhail ri

An àite ‘coltach ri’.

‘Tha am postaidh ud cosmhail riut. ”

 

10. Dòrainn

Tha am facal air a chleachdadh ann an Ìle airson pian na h-inntinn agus pian chorporra.

‘Tha dòrainn uabhasach orm leis mar a chaidh an daorach a-raoir agus mi rèidh leis an tràchdas.’

 

Tha Dàna a’ toirt taing do Euan aig Ionad Chaluim Chille Ìle airson cuid mhòr den liosta seo a chruthachadh. Gur robh math agad!

Tuilleadh a dhìth ort? Seo liosta nas fhaide de dh’fhaclan a chaidh an trusadh airson Seanchas Ìle.

Faigh tuilleadh a-mach mu Ghàidhlig Ìle.

 

A bheil dualchainnte sònraichte agad? Am bu mhath leat liosta sgrìobhadh dhuinn? Cuiribh fios thugainn.

 

Share

Bàrdachd | Latha nam Feachdan Armaichte 2014

26thHighlandInfantryBrigade9thScottSpreadhadh boma fhuadain,
Am-measg gach ‘oo’ is ‘ah’ aig an t-sluagh
A dhearc air a’ cheò le iongnadh,
Fhad ’s a mhèath an Apache thar faire;
A’ lùbadh ’s a’ dannsadh sna speuran,
Am pìleat a’ taisbeanadh a chuid sgilean
Ann a bhith a’ marbhadh nàmhaid,
’S e dèanamh gille dheth fhèin.

Seo t’ impireachd dhustach thrèigte,
Beò ach air inntinn chuid,
An tulgadh deireannach a’ bhàis.

’S chan fhaca mise, anns a’ cheò ud,
Ach a’ ghlumag mhairbhteach,
Air a fadadh ro oiteag an eagail.

Shock and awe, thuirt an t-Ameireaganach an-iochdmhor eile –
’S e ga rèiteachadh an seòmraichean a’ Phentagon;
Ach abairt gun mhòran cèill
Dar nach eil thu ga tuigsinn
Ach tro bhogsa beag na brèige;
Nach seallar dhut an làrach mhillte,
’S i air a sgrios le boma
Tha nas mò na duine ’na chumadh,
’S a chosg na milleanan.

Dubhar sgàil inneal an lèir-sgrios,
A bhagradh làmhan Riaghaltais uaibhrich shaoibh
Dar a chomharraicheas iad tòiseachd Cogaidh Mòir
(Mar a thathar a’ dèanamh air a’ bhliadhna seo)
San dòigh seo, ri cleasachd is ri clisgeadh;

Tha deagh fhios:
Cha tàinig atharrachadh air saoghal.

Neo air saoghal cuid, co-dhiùbh.
Air saoghalan eile thàinig ’s gun tàinig
gun iarraidh gun abhsadh gun fhaothachadh.

Dh’fhalbh na gillean grinn,
An ginealach cho bòidheach ’s cho sgairteil ’s cho òg;
A shìolaidh às na glinn;
A thràigh mar a’ mhuir
Air a’ mhadainn chiùin Chèitein ud;
A dh’fhàg fadhail bhàn gun toradh;
’S a lìonadh, ri tamaill, le cràdh ’s cianalas ’s caoineadh
Le fàsalachd nan gillean gaolach;
Nach d’fhuair ach giorrad an t-saoghail
Nach d’fhuair cothrom beatha na lànachd
Nach do phòs leannan ’s nach do dh’àraich clann.
Nach do lìon ach beàrn san loidhne aig an Somme
Seach beàrn sa choimhearsnachd aig baile.

Beàrn nach deach lìonadh le cuimhneachan-cogaidh,
A thogadh sna glinn ’s na bailtean ’s na cridheachan,
Ceithir-chòmhdaichte le ainmean
Faileas bheathannan gu bràth nan tost,
A dh’fhuiling ceusadh na h-uèir bioraich
Agus spreadhadh boma fhìor,
Airson gaol an dùthchais.

Liam Alastair Crouse (28 Ògmhios, 2014)

 

 

 

Share

Lèirmheas Cuirm | Am Brusach 700

Leis gu bheil Alba a’ comharrachadh 700 bliadhna bhon a thachair Blàr Allt a’ Bhonnaich, blàr deireannach Ciad Chogadh na Saorsa (1314), abair gu bheil sùilean na h-Alba air sgìre Shruighlea air an deireadh-sheachdain seo. Cuir ri sin gu bheil Latha nam Feachdan Armaichte gu bhith a’ tachairt a-màireach air àrd-shràidean baile Shruighlea, tha gach bùth is bàr ag ullachadh airson meall mòr dhaoine a bhios a’ taomadh a-steach sna làitheachan a th’ ann.

Thòisich sreath-phrògram na deireadh-sheachdain a-raoir aig Talla Albert, Sruighlea, le prìomh-thaisbeanadh de chuirm-chiùil ghasta a shònrachadh buaidh a’ Bhrusaich. ’S e Ailean Dòmhnallach a bha os cionn ghnothaichean aig ‘The Bruce 700’, le taic-rèiteachaidh ciùil bhon cheòl-sgrìobhadair aithnichte Niall MacIain.Untitled

Bha Am Brusach 700 a’ leantail air An Uallas 700, a thachair ann an 2005, a chomharraich 700 bliadhna bhon a chaidh Sir Uilleam Uallas, Fear-glèidhidh na h-Albainn ri linn Ciad Chogadh na Saorsa, a bhrathadh agus a mharbhadh ann an Lunnainn. Bha a’ chuirm seo a’ riochdachadh èirigh a’ Bhrusaich gu cumhachd ann an Alba tro chaochladh de shiùbhlaichean spracail.

Anns an dara leth, thòisicheadh le seata aig pìobaire òg, agus e air a leantail le òrain ghleusta bho na sàr-sheinneadairean Kathleen NicAonghais agus Rod Paterson. Leanadh le pìobaire ionadail eile, Craig Muirhead, a bhuineas do dh’Allt a’ Bhonnaich fhèin. Bha Craig an làthair a’ cluich aig An Uallas 700 ann an 2005 dar a bha e 15 bliadhna a dh’aois, agus tha e a-nise gu math aithnichte ann an saoghal na pìobaireachd agus e na mhàidsear-pìoba air Còmhlan-Pìoba Nàiseanta na h-Òigridh ann an Alba.

Anns an leth eile, theann am prògram ri prìomh thàladh na h-oidhche. Bha measgachadh de dh’ionnsramaidean air an cleachdadh gu sgileil ann – feadag, fìdheall, beus-fhìdheall, saxophone, oboe, clàrsach, drumaichean, pìob mhòr (gleus A agus Bb), pìob bheag, phìob Èireannach. Thàinig iad uileadh còmhla, fa chomhair seinn iongantaich, gus fìor dheagh phìos ciùil a chruthachadh.

Thòisich am pìos le overture agus an uair sin le ùrlar na pìobaireachd ‘An Ceapadh Eucorach’ (The Unjust Incarceration). A’ leantail air, thugadh brosnachadh-cogaidh sgairteil aig Griogair Labhruidh, seinneadair aig a bheil guth air leth cumhachdach ann a bhith toirt a-mach ceòl dùthchasach. Fa chomhair pìobaireachd shlaodaich, theann am pìos ri caismeachd, le cluicheadairean òga à Còmhlan-Pìoba Shruighlea, mun do thòisich am blàr fhèin.

’S e an siubhal bu thiamhaidh a bh’ ann dar a thàinig an tuasaid fhuaimneach bhreisleachail gu crìoch agus a thòisich Kathleen ri bhith caoineadh. B’ e coltas os-nàdarra air a’ chaoineadh – traidisean Gàidhealach a bha uair fada san dualchas – a thugadh crith tro bhodhag gach aon san luchd-èisteachd agus a chuir uimhir de dh’ealantas is doimhneachd don chuirm.

Bho sin a-mach, thòisicheadh caismeachd togarrach agus port-cruinn a lean gu Rod Paterson ’s e a’ seinn ‘Scots Wha Hae’ – an t-òran a rinn Raibeart Burns mun Bhlàr. Chrìochnaich a’ chuirm le laoidh sìmplidh èifeachdach a rinn Ailean Dòmhnallach e fhèin aig an robh faclan leithid ‘thèid is gun tèid mi le mo dheòin’ agus ‘freedom for all from the few’.

Uile gu lèir, bha a’ chuirm seo barraichte. Bho na seinneadairean aithnichte gus a’ chlann agus deugairean ionadail a ghabh pàirt ann, fhuaireadh deagh fhaireachdainn gun robh a’ chuirm a’ buntainn ri coimhearsnachd agus a’ toirt àrd-ùrlar don òigridh ceòl dùthchasach a thaisbeanadh do luchd-èisteachd a thàinig mìltean a dh’astar. Tha e annasach a bhith smaointinn gu bheil 700 bliadhna bhuaithe a-nise, tha Blàr Allt a’ Bhonnaich fhathast a’ toirt buaidh air cultar is dualchas an t-sluaigh air an latha an-diugh. Mas e aon chomharra a bha seo air na bhios ann tron deireadh-sheachdain ann an Allt a’ Bhonnaich, bidh mi a’ frithealadh gach rud.

Liam Alastair Crouse

Share

Bàrdachd | Àird nan Saighead

© Richard Webb
© Richard Webb

Maduinn chiùin fo shruth na deò,
Air sliabh àrd sa bhaile mhòr,
Dhearc mi nìos a-chum a glòir,
A’ ghrian òg ’s i ‘g èirigh suas;
Mhaighdinn bhòidheach mhìn na tuar.

Chaith mi an latha ann am thosd,
I gam dhrùidheadh ri a bòsd.
Chunna mi a saoghal bhàrr an tòrr’,
Le fonn-smeòraich gam thoirt bhuam;
‘N Talla mhic Leòid fo cheòl buain.

Dhearc mi rithist air a nòs,
A’ triall tharam le ‘cuid òr,
A’ fàs gach uair na cuid stòr,
Gus eug a-nochd caitht’ ro-luath;
Gus eug am fois ann a suain.

Liam Alastair Crouse 2013

Share

Bàrdachd | Am Fosal

Dr Micheal Newton (clì) agus Lodaidh MacFhionghain (deas)
Dr Micheal Newton (clì) agus Lodaidh MacFhionghain (deas)

do Lodaidh MacFhionghain*

Cha b’ iongnadh leam
ged a chuir muinntir na sgìre seo
“Am Fosal” ort
oir tha thusa a’ tighinn beò
air chleas nam famhairean
a bha a’ smàgadh air an talamh
nuair a bha am fonn air ùr bhriseadh.

Chan e dreug ghailbheach lasrach
a chuir ás dha’n Ghàradh sin
ach fuarachadh buan do-mhothachaidh
a shearg na bha fo bhlàth
beag air bheag.

Ach neo-choltach ris an Fhosal mharbh bhalbh reòthte ud
tha thusa làn deò –
a’ leumraich, is a’ sgreuchail,
a’ dannsa, is a’ seinn –
is a’ fadadh caoirean nàire
ann an cridhe a’ chinnidh
a thréig an Gàradh.

Tha aisling agam
gun séid sinn uile na caoirean sin
le anail na beul-aithris
gus am fàs iad ’nan teintean-éiginn
dòchasach dealrach
a bhios a’ blàthachadh
agus a’ soillseachadh a’ Ghàraidh
a chaidh am falach
ann an aigne gach Àdhaimh is Eubha.

– Mìcheal Newton

*Is e Ceann-suidhe Oifis Iomairtean na Gàidhlig ann an Albainn Nuaidh a th’ ann an Lodaidh, cuspair an dàin seo.

Share