Lèirmheas leabhair | An Nighean air an Aiseag

AnNigheanairanAiseag-500x500le Aonghas Pàdraig Caimbeul

‘B’ e samhradh fada teth a bh’ ann: an seòrsa a dh’fhuiricheas anns a’ chuimhne gu bràth. Cluinnidh mi fhathast dranndan nan seillean, ’s ceòl nan calman-creige fad às, ’s an uair sin chuala mi iad a’ tighinn a-nuas on bheinn.’

Bho chiad shuidheachadh an sgeòil, tha iùl Aonghais Phàdraig gar toirt air ais ann an cuimhne gus saoghal anns a bheil roghainn a’ riaghladh beatha. Agus, nach e sin, san da-rìreabh, cruth-thogail ar sgeòil – rud a th’ air a dhealbhadh leis na taghaidhean a nìthear air slighe lùbach mì-chinnteach?

Tha An Nighean air an Aiseag a-mach air caochladh nì, ’s iad a’ tighinn a-mach ’s a-steach mar sruth-lìonaidh na cuimhne, a’ cruthachadh saoghal far an do choilean, air neo nach do choilean, suirghe no gaol no sligheannan-beatha a dh’fhaodadh a bhith aig Alasdair no Eilidh, na prìomh-charactaran.

Dè a thachras, no nach tachras, nan abramaid ‘hallo’ ri daoine air nach eil sinn eòlach air bàt’-aiseig? ’S e sàmhchair an rud as truaighe do bheatha mhic an duine, am beachd Alasdair, sgrìobhaiche an sgeòil. Feumaidh gaol dànadas.

Bho ghoid ionnsramaid, a bheireadh an toradh às a’ cheòl, gu eathar a dh’fhuiricheas tioram air tìr ann an sean bhàthach air dearmad, tha an saoghal diombuain làn chuimhneachan seo mu dheidhinn chothroman a dh’fhaodadh a bhith ann. An saoghal air an iomall a’ tighinn beò.

Tha stèidheadh na nobhail eadar an t-Eilean Muileach agus Uibhist. Gu sònraichte ann an Uibhist, far an do dh’èirich Aonghas Pàdraig suas, thathar a’ toirt seachad àrainneachd a tha làn sgeulachdan is fhaireachdainn. Gu deimhinne, tha an nobhail seo a’ toirt cruth do ciamar a thuigeas an Caimbeulach sgìreachd ’òige, agus le sin dùthchas nan Gàidheal.

Agus anns an dòigh sin, tha freumhan na nobhail seo gu mòr san dualchas Ghàidhealach. Ann an An Oidhche Mus Do Sheòl Sinn, thug an Caimbealach seachad iomradh domhainn air mar a tha Uibhist ’òige, agus a’ choimhearsnachd dhlùth Ghàidhlig, air atharrachadh thar nan ceud bliadhna a dh’fhalbh. Fa chomhair iomlanachd na mòr-nobhail sin, chan eil An Nighean air an Aiseag ach a’ toirt criomag de choimeas air na dh’fhalbh, eadar an linn anns an robh Alasdair òg gus an uair a thill e gu Uibhist far nach robh, mar a thachras, sluagh a’ feitheamh na h-aiseige an Loch Baghasdail nas mò. An sùilean an ùghdair, tha coimhearsnachd ’òige a’ sìoladh às, mar euchdan a’ dol san dìochuimhne.

’S e seo as adhbhar dom bi Aonghas Pàdraig tric is minig a’ feuchainn ri ionnsachadh dhuinn mun dualchas a tha a’ dol à bith. Tha an leabhar seo a’ toirt seachad seanchas no sgeulachdan no òrain Ghàidhlig no mìneachadh ainmean-aite gu pailt. Uaireannan, ge-tà, nochdaidh iad seo car fuadan (mar thuairisgeul air tùsan facal ‘otter’ sa Bheurla, td. 115). Uaireannan eile, tha an seanchas fighte a-steach don aithris, mar sgeulachdan dùthchail a bhitheas na caractaran ag innse d’a chèile no ionnsachadh a bheireadh na sean daoine seachad.

Tha an seanchas – agus an dualchas paisgte na broinn – aig cridhe na nobhail. Tha an Caimbeulach glè mhothachail air linn ùr fèin-aithne nan Gàidheal. Chaidh an leabhar Gàidhlig seo a’ sgrìobhadh aig a’ cheart àm ’s a chaidh am fear Beurla a sgrìobhadh, amhail mar a chaidh an cur air bhog air an dearbh latha an-uiridh. Dè an diofar eadar a’ Bheurla agus a’ Ghàidhlig, san da-rìreabh, dar nach eil anns an dà chànan ach sligheannan diofraichte gus an aon bheatha a mhìneachadh?

‘Bha an doras dùinte’ no ‘The door was closed’ – “b’ e an aon sgeul a bh’ ann, a rèir choltais, ge brith dè an cànan a chleachdadh tu” mar a tha sgrìobhte. Agus tha sin a’ dol gu cnag na cùise: a bheil diubhar ann, ma tha Uibhist a’ bruidhinn na Gàidhlig no na Beurla, fhad ’s a bhitheas coimhearsnachd a’ còmhnaidh ann? Neo am feum Uibhist – na h-àrainneachd loma-làn de chuimhneachain Ghàidhlig – a cànan mhàthaireil? Agus, nam feumadh, am feum Muile – a bha uair a’ cheart cho Gàidhealach – i? Dè an dùthchas a bhitheas ann co-dhiù, ma dh’fhalbh an sean saoghal? A bheil a’ Ghàidhlig Ùr, mar eisimpleir, a ceart cho feumail gu sean saoghal nan Gàidheal a thuigsinn agus a tha a’ Ghàidhlig ‘Dhùthchasach’?

“Bha siud ann roimhe Rìgh ann an Eireann [sic] aig nach robh aon duine cloinne. Bha Rìgh ann turas aig an robh triùir mhic. A poor woodcutter lived with his wife and three daughters in a little cottage on the edge of a lonely forest. The King of the East had a beautiful garden, and in the garden grew a tree that bore golden apples. Anns an toiseach chruthaich Dia na nèamhan agus an talamh.”

Chan abrainn gu bheil An Nighean air an Aiseag na leabhar Gaoil, ach na leabhar gaoil. Gaol na h-òige, gaol an dùthchais, gaol beatha. ’S e leabhar mu chuimhne, mu shaoghal agus sligheannan a dh’fhalbh. Tha ealantas Aonghais Phàdraig a’ nochdadh san sgrìobhadh seo, ged  a tha an nobhail gu tric làn mhearachdan-deasachaidh.

Co-dhiù no co-dheth, chan eil ach aon rud cinnteach. Ge brith dè a tha an dàn do Thìr a’ Mhurain san àm ri teachd, ’s cinnteach gum bi na h-omelettes – a bhios uighean nan Rhode Island Reds a’ dèanamh – cho blasta san sgìreachd sin agus a bha iad ri linn òige Alasdair!

Liam Alastair Crouse

Tha an leabhar (còmhdach cruaidh) ri fhaotainn aig bùth Chomhairle nan Leabhraichean an seo.

 

 

 

Share

Dualchainnt Ìle ann an 10 Faclan

An deach thu riamh a dh’Ìle? An do ghabh thu iongnadh nuair a ghlaodh thu ‘thalla’ ri cù agus thàinig e gad ionnsaigh? Seo dhut, 10 faclan a bheireadh cobhair dhut ann an Eilean an Uisge-Bheatha.

 

Fionnlagan © Brian Turner
Fionnlagan © Brian Turner

1. Gun robh math agad

Seo a’ bheannachd a bheir muinntir Ìle dhut, agus tha cuideachd air a cleachdadh an àite ‘mòran taing’. Tha seo glè fhaisg air na tha fhathast air a cleachdadh ann an Èirinn is Eilean Mhanainn. Coltas eagallach fada air an abairt ach their a’ mhòrchuid ann an dòigh nas giorra i: ‘Gura math a’d’.

 

2. Stuth

Tha seo cumanta an àite rud/dad/càil. Cuideachd tha ‘gun stuth’ a’ ciallachadh ‘saor ’s an-asgaidh’ (gratis).

‘Dè tha dol an-diugh? Chan eil stuth.’

 

3. Chan eil odds

Abairt a chaidh a’ ghoid à Beurla tha mi a’ creidsinn ach a tha ‘ag obair’ ’sa Ghàidhlig gun teagamh. A’ ciallachadh ‘Chan eil e gu diofar/dè ’n diofar’.

 

4.Shiubhail e/i

Tha seo air a chleachdadh airson fear no tè a bhàsaich. Dòigh caran socair, airson daoine a-mhàin.

 

5. Thalla!

Ann an Ìle is feadhainn de na h-eileanan timcheall, tha sinn ag ràdh ‘Thalla’ far am bidh sgìrean eile a’ cleachdadh ‘Thig/trobhad an seo’.

Is airson a dhol air tòir chuideigin a tha a’ teicheadh, theireamaid ‘Falbh!’.

 

6. Rèidh

‘A’ bheil sibh fhathast a’ sgrìobhadh an tràchdais dhòrainnich ud?’ ‘Tha, chan eil mi rèidh.’

A’ ciallachadh ciùin agus crìochnaichte, mar as trice an àite ‘deis/ullamh’.

 

7. A’ mothachainn

‘Tha mi a’ mothaichainn ciontach nach eil mi a’ sgrìobhadh an-dràsta.’

Cha chluinnear ‘a’ faireachdainn’ ann an Ìle tric.

 

8. Prìseil/baibheil

Tha am facal ‘sgoinneil’ air fàs gu math cumanta fad is farsaing.

‘Tha sin prìseil/baibheil!’ aig na h-Ìlich. ‘Baibheil’ – /bɤival/.

 

9. Cosmhail ri

An àite ‘coltach ri’.

‘Tha am postaidh ud cosmhail riut. ”

 

10. Dòrainn

Tha am facal air a chleachdadh ann an Ìle airson pian na h-inntinn agus pian chorporra.

‘Tha dòrainn uabhasach orm leis mar a chaidh an daorach a-raoir agus mi rèidh leis an tràchdas.’

 

Tha Dàna a’ toirt taing do Euan aig Ionad Chaluim Chille Ìle airson cuid mhòr den liosta seo a chruthachadh. Gur robh math agad!

Tuilleadh a dhìth ort? Seo liosta nas fhaide de dh’fhaclan a chaidh an trusadh airson Seanchas Ìle.

Faigh tuilleadh a-mach mu Ghàidhlig Ìle.

 

A bheil dualchainnte sònraichte agad? Am bu mhath leat liosta sgrìobhadh dhuinn? Cuiribh fios thugainn.

 

Share

Bàrdachd | Latha nam Feachdan Armaichte 2014

26thHighlandInfantryBrigade9thScottSpreadhadh boma fhuadain,
Am-measg gach ‘oo’ is ‘ah’ aig an t-sluagh
A dhearc air a’ cheò le iongnadh,
Fhad ’s a mhèath an Apache thar faire;
A’ lùbadh ’s a’ dannsadh sna speuran,
Am pìleat a’ taisbeanadh a chuid sgilean
Ann a bhith a’ marbhadh nàmhaid,
’S e dèanamh gille dheth fhèin.

Seo t’ impireachd dhustach thrèigte,
Beò ach air inntinn chuid,
An tulgadh deireannach a’ bhàis.

’S chan fhaca mise, anns a’ cheò ud,
Ach a’ ghlumag mhairbhteach,
Air a fadadh ro oiteag an eagail.

Shock and awe, thuirt an t-Ameireaganach an-iochdmhor eile –
’S e ga rèiteachadh an seòmraichean a’ Phentagon;
Ach abairt gun mhòran cèill
Dar nach eil thu ga tuigsinn
Ach tro bhogsa beag na brèige;
Nach seallar dhut an làrach mhillte,
’S i air a sgrios le boma
Tha nas mò na duine ’na chumadh,
’S a chosg na milleanan.

Dubhar sgàil inneal an lèir-sgrios,
A bhagradh làmhan Riaghaltais uaibhrich shaoibh
Dar a chomharraicheas iad tòiseachd Cogaidh Mòir
(Mar a thathar a’ dèanamh air a’ bhliadhna seo)
San dòigh seo, ri cleasachd is ri clisgeadh;

Tha deagh fhios:
Cha tàinig atharrachadh air saoghal.

Neo air saoghal cuid, co-dhiùbh.
Air saoghalan eile thàinig ’s gun tàinig
gun iarraidh gun abhsadh gun fhaothachadh.

Dh’fhalbh na gillean grinn,
An ginealach cho bòidheach ’s cho sgairteil ’s cho òg;
A shìolaidh às na glinn;
A thràigh mar a’ mhuir
Air a’ mhadainn chiùin Chèitein ud;
A dh’fhàg fadhail bhàn gun toradh;
’S a lìonadh, ri tamaill, le cràdh ’s cianalas ’s caoineadh
Le fàsalachd nan gillean gaolach;
Nach d’fhuair ach giorrad an t-saoghail
Nach d’fhuair cothrom beatha na lànachd
Nach do phòs leannan ’s nach do dh’àraich clann.
Nach do lìon ach beàrn san loidhne aig an Somme
Seach beàrn sa choimhearsnachd aig baile.

Beàrn nach deach lìonadh le cuimhneachan-cogaidh,
A thogadh sna glinn ’s na bailtean ’s na cridheachan,
Ceithir-chòmhdaichte le ainmean
Faileas bheathannan gu bràth nan tost,
A dh’fhuiling ceusadh na h-uèir bioraich
Agus spreadhadh boma fhìor,
Airson gaol an dùthchais.

Liam Alastair Crouse (28 Ògmhios, 2014)

 

 

 

Share

Lèirmheas Cuirm | Am Brusach 700

Leis gu bheil Alba a’ comharrachadh 700 bliadhna bhon a thachair Blàr Allt a’ Bhonnaich, blàr deireannach Ciad Chogadh na Saorsa (1314), abair gu bheil sùilean na h-Alba air sgìre Shruighlea air an deireadh-sheachdain seo. Cuir ri sin gu bheil Latha nam Feachdan Armaichte gu bhith a’ tachairt a-màireach air àrd-shràidean baile Shruighlea, tha gach bùth is bàr ag ullachadh airson meall mòr dhaoine a bhios a’ taomadh a-steach sna làitheachan a th’ ann.

Thòisich sreath-phrògram na deireadh-sheachdain a-raoir aig Talla Albert, Sruighlea, le prìomh-thaisbeanadh de chuirm-chiùil ghasta a shònrachadh buaidh a’ Bhrusaich. ’S e Ailean Dòmhnallach a bha os cionn ghnothaichean aig ‘The Bruce 700’, le taic-rèiteachaidh ciùil bhon cheòl-sgrìobhadair aithnichte Niall MacIain.Untitled

Bha Am Brusach 700 a’ leantail air An Uallas 700, a thachair ann an 2005, a chomharraich 700 bliadhna bhon a chaidh Sir Uilleam Uallas, Fear-glèidhidh na h-Albainn ri linn Ciad Chogadh na Saorsa, a bhrathadh agus a mharbhadh ann an Lunnainn. Bha a’ chuirm seo a’ riochdachadh èirigh a’ Bhrusaich gu cumhachd ann an Alba tro chaochladh de shiùbhlaichean spracail.

Anns an dara leth, thòisicheadh le seata aig pìobaire òg, agus e air a leantail le òrain ghleusta bho na sàr-sheinneadairean Kathleen NicAonghais agus Rod Paterson. Leanadh le pìobaire ionadail eile, Craig Muirhead, a bhuineas do dh’Allt a’ Bhonnaich fhèin. Bha Craig an làthair a’ cluich aig An Uallas 700 ann an 2005 dar a bha e 15 bliadhna a dh’aois, agus tha e a-nise gu math aithnichte ann an saoghal na pìobaireachd agus e na mhàidsear-pìoba air Còmhlan-Pìoba Nàiseanta na h-Òigridh ann an Alba.

Anns an leth eile, theann am prògram ri prìomh thàladh na h-oidhche. Bha measgachadh de dh’ionnsramaidean air an cleachdadh gu sgileil ann – feadag, fìdheall, beus-fhìdheall, saxophone, oboe, clàrsach, drumaichean, pìob mhòr (gleus A agus Bb), pìob bheag, phìob Èireannach. Thàinig iad uileadh còmhla, fa chomhair seinn iongantaich, gus fìor dheagh phìos ciùil a chruthachadh.

Thòisich am pìos le overture agus an uair sin le ùrlar na pìobaireachd ‘An Ceapadh Eucorach’ (The Unjust Incarceration). A’ leantail air, thugadh brosnachadh-cogaidh sgairteil aig Griogair Labhruidh, seinneadair aig a bheil guth air leth cumhachdach ann a bhith toirt a-mach ceòl dùthchasach. Fa chomhair pìobaireachd shlaodaich, theann am pìos ri caismeachd, le cluicheadairean òga à Còmhlan-Pìoba Shruighlea, mun do thòisich am blàr fhèin.

’S e an siubhal bu thiamhaidh a bh’ ann dar a thàinig an tuasaid fhuaimneach bhreisleachail gu crìoch agus a thòisich Kathleen ri bhith caoineadh. B’ e coltas os-nàdarra air a’ chaoineadh – traidisean Gàidhealach a bha uair fada san dualchas – a thugadh crith tro bhodhag gach aon san luchd-èisteachd agus a chuir uimhir de dh’ealantas is doimhneachd don chuirm.

Bho sin a-mach, thòisicheadh caismeachd togarrach agus port-cruinn a lean gu Rod Paterson ’s e a’ seinn ‘Scots Wha Hae’ – an t-òran a rinn Raibeart Burns mun Bhlàr. Chrìochnaich a’ chuirm le laoidh sìmplidh èifeachdach a rinn Ailean Dòmhnallach e fhèin aig an robh faclan leithid ‘thèid is gun tèid mi le mo dheòin’ agus ‘freedom for all from the few’.

Uile gu lèir, bha a’ chuirm seo barraichte. Bho na seinneadairean aithnichte gus a’ chlann agus deugairean ionadail a ghabh pàirt ann, fhuaireadh deagh fhaireachdainn gun robh a’ chuirm a’ buntainn ri coimhearsnachd agus a’ toirt àrd-ùrlar don òigridh ceòl dùthchasach a thaisbeanadh do luchd-èisteachd a thàinig mìltean a dh’astar. Tha e annasach a bhith smaointinn gu bheil 700 bliadhna bhuaithe a-nise, tha Blàr Allt a’ Bhonnaich fhathast a’ toirt buaidh air cultar is dualchas an t-sluaigh air an latha an-diugh. Mas e aon chomharra a bha seo air na bhios ann tron deireadh-sheachdain ann an Allt a’ Bhonnaich, bidh mi a’ frithealadh gach rud.

Liam Alastair Crouse

Share

Bàrdachd | Àird nan Saighead

© Richard Webb
© Richard Webb

Maduinn chiùin fo shruth na deò,
Air sliabh àrd sa bhaile mhòr,
Dhearc mi nìos a-chum a glòir,
A’ ghrian òg ’s i ‘g èirigh suas;
Mhaighdinn bhòidheach mhìn na tuar.

Chaith mi an latha ann am thosd,
I gam dhrùidheadh ri a bòsd.
Chunna mi a saoghal bhàrr an tòrr’,
Le fonn-smeòraich gam thoirt bhuam;
‘N Talla mhic Leòid fo cheòl buain.

Dhearc mi rithist air a nòs,
A’ triall tharam le ‘cuid òr,
A’ fàs gach uair na cuid stòr,
Gus eug a-nochd caitht’ ro-luath;
Gus eug am fois ann a suain.

Liam Alastair Crouse 2013

Share