Lèirmheas leabhair | An Nighean air an Aiseag

AnNigheanairanAiseag-500x500le Aonghas Pàdraig Caimbeul

‘B’ e samhradh fada teth a bh’ ann: an seòrsa a dh’fhuiricheas anns a’ chuimhne gu bràth. Cluinnidh mi fhathast dranndan nan seillean, ’s ceòl nan calman-creige fad às, ’s an uair sin chuala mi iad a’ tighinn a-nuas on bheinn.’

Bho chiad shuidheachadh an sgeòil, tha iùl Aonghais Phàdraig gar toirt air ais ann an cuimhne gus saoghal anns a bheil roghainn a’ riaghladh beatha. Agus, nach e sin, san da-rìreabh, cruth-thogail ar sgeòil – rud a th’ air a dhealbhadh leis na taghaidhean a nìthear air slighe lùbach mì-chinnteach?

Tha An Nighean air an Aiseag a-mach air caochladh nì, ’s iad a’ tighinn a-mach ’s a-steach mar sruth-lìonaidh na cuimhne, a’ cruthachadh saoghal far an do choilean, air neo nach do choilean, suirghe no gaol no sligheannan-beatha a dh’fhaodadh a bhith aig Alasdair no Eilidh, na prìomh-charactaran.

Dè a thachras, no nach tachras, nan abramaid ‘hallo’ ri daoine air nach eil sinn eòlach air bàt’-aiseig? ’S e sàmhchair an rud as truaighe do bheatha mhic an duine, am beachd Alasdair, sgrìobhaiche an sgeòil. Feumaidh gaol dànadas.

Bho ghoid ionnsramaid, a bheireadh an toradh às a’ cheòl, gu eathar a dh’fhuiricheas tioram air tìr ann an sean bhàthach air dearmad, tha an saoghal diombuain làn chuimhneachan seo mu dheidhinn chothroman a dh’fhaodadh a bhith ann. An saoghal air an iomall a’ tighinn beò.

Tha stèidheadh na nobhail eadar an t-Eilean Muileach agus Uibhist. Gu sònraichte ann an Uibhist, far an do dh’èirich Aonghas Pàdraig suas, thathar a’ toirt seachad àrainneachd a tha làn sgeulachdan is fhaireachdainn. Gu deimhinne, tha an nobhail seo a’ toirt cruth do ciamar a thuigeas an Caimbeulach sgìreachd ’òige, agus le sin dùthchas nan Gàidheal.

Agus anns an dòigh sin, tha freumhan na nobhail seo gu mòr san dualchas Ghàidhealach. Ann an An Oidhche Mus Do Sheòl Sinn, thug an Caimbealach seachad iomradh domhainn air mar a tha Uibhist ’òige, agus a’ choimhearsnachd dhlùth Ghàidhlig, air atharrachadh thar nan ceud bliadhna a dh’fhalbh. Fa chomhair iomlanachd na mòr-nobhail sin, chan eil An Nighean air an Aiseag ach a’ toirt criomag de choimeas air na dh’fhalbh, eadar an linn anns an robh Alasdair òg gus an uair a thill e gu Uibhist far nach robh, mar a thachras, sluagh a’ feitheamh na h-aiseige an Loch Baghasdail nas mò. An sùilean an ùghdair, tha coimhearsnachd ’òige a’ sìoladh às, mar euchdan a’ dol san dìochuimhne.

’S e seo as adhbhar dom bi Aonghas Pàdraig tric is minig a’ feuchainn ri ionnsachadh dhuinn mun dualchas a tha a’ dol à bith. Tha an leabhar seo a’ toirt seachad seanchas no sgeulachdan no òrain Ghàidhlig no mìneachadh ainmean-aite gu pailt. Uaireannan, ge-tà, nochdaidh iad seo car fuadan (mar thuairisgeul air tùsan facal ‘otter’ sa Bheurla, td. 115). Uaireannan eile, tha an seanchas fighte a-steach don aithris, mar sgeulachdan dùthchail a bhitheas na caractaran ag innse d’a chèile no ionnsachadh a bheireadh na sean daoine seachad.

Tha an seanchas – agus an dualchas paisgte na broinn – aig cridhe na nobhail. Tha an Caimbeulach glè mhothachail air linn ùr fèin-aithne nan Gàidheal. Chaidh an leabhar Gàidhlig seo a’ sgrìobhadh aig a’ cheart àm ’s a chaidh am fear Beurla a sgrìobhadh, amhail mar a chaidh an cur air bhog air an dearbh latha an-uiridh. Dè an diofar eadar a’ Bheurla agus a’ Ghàidhlig, san da-rìreabh, dar nach eil anns an dà chànan ach sligheannan diofraichte gus an aon bheatha a mhìneachadh?

‘Bha an doras dùinte’ no ‘The door was closed’ – “b’ e an aon sgeul a bh’ ann, a rèir choltais, ge brith dè an cànan a chleachdadh tu” mar a tha sgrìobhte. Agus tha sin a’ dol gu cnag na cùise: a bheil diubhar ann, ma tha Uibhist a’ bruidhinn na Gàidhlig no na Beurla, fhad ’s a bhitheas coimhearsnachd a’ còmhnaidh ann? Neo am feum Uibhist – na h-àrainneachd loma-làn de chuimhneachain Ghàidhlig – a cànan mhàthaireil? Agus, nam feumadh, am feum Muile – a bha uair a’ cheart cho Gàidhealach – i? Dè an dùthchas a bhitheas ann co-dhiù, ma dh’fhalbh an sean saoghal? A bheil a’ Ghàidhlig Ùr, mar eisimpleir, a ceart cho feumail gu sean saoghal nan Gàidheal a thuigsinn agus a tha a’ Ghàidhlig ‘Dhùthchasach’?

“Bha siud ann roimhe Rìgh ann an Eireann [sic] aig nach robh aon duine cloinne. Bha Rìgh ann turas aig an robh triùir mhic. A poor woodcutter lived with his wife and three daughters in a little cottage on the edge of a lonely forest. The King of the East had a beautiful garden, and in the garden grew a tree that bore golden apples. Anns an toiseach chruthaich Dia na nèamhan agus an talamh.”

Chan abrainn gu bheil An Nighean air an Aiseag na leabhar Gaoil, ach na leabhar gaoil. Gaol na h-òige, gaol an dùthchais, gaol beatha. ’S e leabhar mu chuimhne, mu shaoghal agus sligheannan a dh’fhalbh. Tha ealantas Aonghais Phàdraig a’ nochdadh san sgrìobhadh seo, ged  a tha an nobhail gu tric làn mhearachdan-deasachaidh.

Co-dhiù no co-dheth, chan eil ach aon rud cinnteach. Ge brith dè a tha an dàn do Thìr a’ Mhurain san àm ri teachd, ’s cinnteach gum bi na h-omelettes – a bhios uighean nan Rhode Island Reds a’ dèanamh – cho blasta san sgìreachd sin agus a bha iad ri linn òige Alasdair!

Liam Alastair Crouse

Tha an leabhar (còmhdach cruaidh) ri fhaotainn aig bùth Chomhairle nan Leabhraichean an seo.

 

 

 

Share

Dòmhnall na Dachaigh: Mo ghràin air do ghobaireachd!

cùrtaireanle Steaphan MacRisnidh

 

On a bha e a-nis caran fada air an latha, bha fadachd air Dòmhnall faighinn chun na h-eaglaise an ceann a’ ghnothaich thruaighe.  Gnothach truagh a bh’ ann dha-rìribh a bhith a’ tilleadh an rathad a thàinig e ann am beul na h-oidhche gus corra sgillinn a chur air ais do ladar a’ choitheanail : ach, nuair a thigeadh e gu h-aon ’s gu dhà, cha leigeadh a chogais ’s a chiont ’s an t-uallach leis smaoineachadh air dòigh eile ach sin fhèin.

An dèidh sgrìob ghoirid de rathad còmhnard, thàinig sgàth-fhras a bha seachad ann an ùine ghoirid ach a dh’fhàg Dòmhnall bog fliuch. Thòisich an rathad air dìreadh beagan mar a bha e a’ triall air adhart agus a’ tighinn am fianais corra thaigh agus na h-eaglaise fhèin an taobh shuas.  Sheall e air an doras uaine agus smaoinich e air a’ bhùrach a bha seo a’ dol a dhèanamh air na cunntasan sgiobalta aige bhon t-seachdain’ sa chaidh.

Chuir e an iuchair mhòr a-steach don doras agus thionndaidh e i . Ghabh e a-steach, agus chuir e air solas an trannsa. Ghabh e greim air làmh an dorais gus a dhùnadh, agus shaoil e gum faca e faileas air choireigin a’ nochdadh san t-solas a bha a’ lasadh suas am bad den rathad a b’ fhaisge do bheul na h-eaglaise. Stob e cheann a-mach, ach cha robh e a’ faicinn dad.

Nuair a dh’fhalbh Dòmhnall a-steach don togalach dh’fhàgadh an doras sraointe fosgailte. Thog Ealasaid a ceann air cùlaibh tolman rainich agus choimhead i air doras-aghaidh na h-eaglaise a’ soillseachadh stairsich ’s staran. Mhiontraig i tighinn a-mach on raineach gu fiatach, ’s i ’na crùban mar chat clobhdach an tòir air a chobhartaich. Rinn i oidhirp mhòr gun na bòtannan aice a phlumadh ann an glumag no boglach, ’s gun am fuaim a bu lugha a dhèanamh. Thug i starradh timcheall glumaig, ’s leum i thairis air boglach beag agus rinn i trotan eadar badan fraoich ’s poll mun do stad i le cluasan biorach mu astar fichead slat bhon doras – agus deiseil gus leum don dìg nan tigeadh Dòmhnall a-mach a-rithist.

Dh’fhuirich i an sin a’ spleuchdadh air an togalach san dorchadas. Bha i a’ feitheamh ach an cluinneadh i gun robh e sàbhailte dol na b’fhaisge. Dh’fhan i na b’ fhaide. Ruith i a dh’ionnsaigh an dorais agus nochd ceann Dhòmhnaill aig an dearbh àm. Thuit Ealasaid sìos don talamh ’na clod ‒ a cridhe ’na slugain. Le a sùilean dùinte ’s a ceann ìosal, bha i guidhe gun cleitheadh an duibhre i on nach robh sìon eile ann don rachadh i am falach. Nuair a dh’fhosgail i a sùilean, cha robh Dòmhnall ’na sealladh.

Cha robh Dòmhnall a’ faicinn sìon seachad air an àite bheag a bh’ air a shoillseachadh air beulaibh na h-eaglaise. Shaoil leis gur e fiadh a bh’ ann agus thionndaidh e air ais an dàrna turas gus coiseachd an trannsa chun an talla. Bha aire air an airgead sna cunntasan a dh’fheumadh e gluasad do ladar a’ choitheanail nach robh air a chunntadh fhathast. Ghreas Dòmhnall a-null an trannsa agus dhìrich e an t-àrd-ùrlar aig ceann thall an talla, ga phutadh fhèin suas le a bhasan ’s le a ghlùinean. Bha an uair sin cùrtairean agus doras air gach taobh de chùl an àrd-ùrlair. B’ e aonan dhiubh seo am preas mòr anns an robh ladar a’ choitheanail ’na shuidhe ann am bogsa meatailt glaiste. B’ e an doras eile an t-slighe a-steach don oifis. Thug e a-mach gad iuchraichean agus dh’fhosgail e doras na h-oifise.

Dh’èirich Ealasaid san dorchadas ’s bha an ad ’s a’ bhriogais aice air an stealladh le poll. Coma leatha, thug i roid gu taobh an togalaich gun fhios nach robh Dòmhnall faisg air an doras fhathast. Stob i a ceann gu sgàthach a-steach don doras fhosgailte ’s cha robh Dòmhnall ri fhaicinn ann, ach bha i cluinntinn anail ’s seathan fad às on talla mar gun robh e a’ togail no a’ giùlan rudeigin trom. Ma bha a cridhe a’ plosgartaich roimhe, ’s ann a bha e a-nis a’ bualadh gu trom mar chlag-iarainn nuair a lean Ealasaid fuaim na h-analach gu doras an talla. ’Na seasamh an sin, thog i màs glugach Dhòmhnaill a’ streapadh suas air an àrd-ùrlar agus a’ falbh às air cùl cùrtair air an taobh dheas.

Air a corra-biod, choisich Ealasaid bhàn gu socair a dh’ionnsaigh ceann thall an talla, agus chrùb i aig a’ bhonn gun fhios nach brùchdadh Dòmhnall a-mach far na h-oifise gu h-obann mar a rinn e le a cheann a stobadh a-mach roimhe, gun rabhadh. Gu mall, dh’èirich pom-pom pinc na h-aid aice suas, agus nochd a bathais leathann ’s a dà mhala thana thar àird an ùrlair mun robh i a’ coimhead gu dìcheallach a-null chun a’ chùil dhorcha. An robh e sàbhailte dhi dhol na b’ fhaisge? Mheas i gun robh, mar sin, streap i gu luideach suas air an àrd-ùrlar aig an dearbh àm ’s a dh’fhosgail doras na h-oifise ’s a thàinig Dòmhnall a-mach.

A Thì beannaich mise! Stad Ealasaid ’na seasamh cruaidh le geilt ’s aon chas air thoiseach air an tè eile mar gun robh i ris na splits, no spad-chasach; ’na h-inntinn, bha i a’ ruith tro gach leisgeul air am b’ urrainn dhi smaoineachadh. Ach cha leigeadh i leas oir cha robh Dòmhnall idir mothachail gun robh i ann. Theich i gu cùrtair air an taobh dheas agus dh’fhalaich i i fhèin ann, le turtar aig a cridhe.

Bha ceann Dhòmhnaill fhathast crom ’s e a’ cunntadh nan sgillinnean ’na bhois, a’ dearbhadh an robh an t-suim cheart aige fhad ’s a bha e a’ coiseachd gu neo-amaisgeil a-null chun a’ phreasa bhon oifis. Thug Ealasaid sùil bhiorach air san doilleireachd agus bho nach robh de dhànadas aice na b’ fhaide na a leth-cheann a phutadh a-mach air eagal gum faiceadh esan i, chan fhaca i gun robh Dòmhnall a’ giùlan sgillinnean ’na làimh. Cha robh i a’ faicinn ach a chliathaich agus cha robh i a’ cluinntinn ach tàislich chas fhad ’s a bha e a’ siabadh a-null an àrd-ùrlair. Ge dè bha e ris?

Chaidh e à sealladh taobh thall an ùrlair agus chuala i iuchair ga tionndadh, doras a’ phreas ga fhosgladh, agus làmh a’ sporghail anns an dorchadas. An uair sin, sgrìobadh meatailt a’ bhogsa. Chuala i e ga fhosgladh ‒ bha a cluasan cha mhòr a’ gluasad. Cha bu dùraig dhi sealladh fhaighinn air, ach ghabh i grèim theann air a’ chùrtair a bha ga cleith agus dhìochuimhnich i a h-anail a tharraing. Bha a bathais preasach le iomagain agus a pluicean cho dearg ri glainne fìon rosé, ’s i a’ strì ri tuigsinn dè an rud amharasach ris an robh Dòmhnall. Nuair a chuala i gliongadaich airgid, bha i air a h-uabhasachadh. A Dhòmhnaill, an gille laghach, an duine somalta, cha b’ urrainn dha bhith fìor!

Sheas Dòmhnall a’ coimhead a-mach air an talla, a’ cuimhneachadh air òige ann an dealbh-chluich na Nollaige. B’ esan an cìobair, chuimhnich e. Smaoinich e an sin air na figearan a bha e air atharrachadh air na cunntasan san oifis. Fichead sgillinn far suim na teatha ’s nam briosgaidean, not far suim a’ bhadmantain oir bha na buill nan tàmh an-dràsta ’s cha tugadh iad an aire, agus an còrr far suim a’ chomanachaidh, nach rachadh a chumail airson mìos eile. A chiad turas a bha Dòmhnall air a leithid de chleitheachd a dhèanamh a-riamh, agus cha robh e air a dhòigh mu dheidhinn.

Gun fhiosta dha, bha Dòmhnall ’na sheasamh cha mhòr fo shròin Ealasaid ’s i air cùl a’ chùrtair. Dh’fhairich i cuideam ’s pian air òrdag mhòr na coise clì. B’ e sàil na bròig aig Dòmhnall a bh’ ann, agus bha e mar gun robh e a’ fùcadh ’s a’ stampadh oirre a dh’aona bhàgh gus a ciùrradh. An robh fhios aige gun robh is’ ann? Chais i a fiaclan ga cumail fhèin o èigheachd gu h-àrd. Dh’fhàs a bathais preasach ’s i feuchainn gun sgiamh a leigeil às.

Bha Dòmhnall a-nis ’na sheasamh le a mheòir air a smiogaid a’ trom smaoineachadh. Bha e a’ meòrachadh agus bha sàil a choise chlì ’na laighe air cirb a’ chùrtair thiugh ri thaobh. Sin a shaoil leis ’na sheasamh air ais air a shàil ’s e a’ cnuasachadh. Cuin a gheibheadh e chun a’ bhanca agus cuin an ath thuras a ghabhadh e air tighinn don oifis gus na cunntasan a rèiteachadh, air dha an t-airgead a thilleadh? Shaoil e gun robh e air an rud a bu riatanaiche a dhèanamh  ‒ airgead a’ choitheanail a cheartachadh mun tugadh fa-near an ath latha. Mur robh e air sin a dhèanamh, chailleadh daoine earbsa ann gu buileach. Cha bhiodh de dh’anam air a shròin a nochdadh nan tachradh sin.

B’ fheàirrde dha falbh a-nis, ’s cha robh e a’ coimhead air adhart le tlachd ris an t-slighe dhachaigh, air chor sam bith. Dh’fhaoidte gum faigheadh e ceann earbaill nan naidheachdan air an telebhisean nuair a ruigeadh e an taigh. No, dh’fhaoidte gum biodh e air a chlaoidh cho mòr ’s nach dèanadh e ach cadal. Thog e air gus falbh, agus lasaich an cràdh ann an òrdag coise Ealasaid. Thug e a dìol dhi gun a bhith a’ sgreuchail.

Dh’fhalbh Dòmhnall a-steach don oifis a-rithist agus thog Ealasaid rithe le giorag ’na com agus bròn ’na cridhe. Dòmhnall còir, an laochan, nach robh ann dhi a-nis ach an dearg mhèirleach! Cha b’ ì an seòrsa boireannaich a leigeadh seachad rudeigin mar seo. Dh’fheumadh i smaoineachadh air an dòigh a b’ fheàrr aghaidh a thoirt dha. Cò ris am bruidhneadh i? Thòisich na deòir a’ sileadh mar a bha i a’ greasadh a-mach. Dòmhnall a shaoil i cho onarach. Dòmhnall laghach a bha dèidheil air an dram ’s air scrabble.

Ràinig Ealasaid doras-beòil an togalaich agus thuislich i thar na stairsich a-mach agus a ceann ’na sgleò. Air a slighe chabhagach thar na talmhainn a bha eadar an taigh aice ’s an eaglais, chliob a casan thar badan feòir ’s fraoich; phlum a bòtannan do na glumagan ’s don a’ chlàbar air an do dhanns i timcheall na bu tràithe air a slighe chun na h-eaglaise.

Thàinig Dòmhnall gu clis as an oifis a-rithist air dha na pàipearan a sgioblachadh agus a h-uile càil a chur an òrdagh. Chunnaic e tòn togsaid a’ fàgail aig ceann thall an talla agus ghrad-smaoinich e ‒ò! a ghobag bhàin a tha thu ann! Ghreas e às a dèidh agus nuair a ràinig e doras an togalaich, bha faileas neach air astar beag bhuaithe ach a’ sìoladh às san dorchadas a dh’ionnsaigh taigh Ealasaid agus ag osbagail gu muladach an lùib slapragaich chas mar gum b’ e bò a bhiodh ann. Sheas Dòmhnall na Dachaigh an sin air chrith; bha e doirbh a ràdh an ann le fearg no le uabhas no le ciont …sheas e an sin a’ coimhead air Ealasaid ’s ag èisteachd ris a’ chaoineadh ’s an t-seathain a’ sìoladh às, agus a’ smaoineachadh air a bheatha mar a bhà, a’ seargadh às air a bheulaibh…dh’èigh e mach ris an oidhche ga h-ionnsaigh:

“Mo ghràin air do ghobaireachd!” Agus dh’èirich rànaich Ealasaid bho fhad às.

 

 

Share